🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:33:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवर्तन
āvartana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवर्तन संज्ञा पुं॰ [सं॰ आवर्तन]
१. चक्कर देना । घुमाव । फिराव । उ॰— बहु अनंग पीड़ा उमुभव- सा अंगभंगियों का नर्तन, मधुकर के मरंद उत्सव सा मदिर भाव से आवर्तन ।—कामायनी, पृ॰ ११ ।
२. विलोड़न । मथन । हिलाना । उ॰— सौर चक्र में आवर्तन था प्रलय निशा का होता प्रत ।— कामायनी, पृ, २० ।
३. धातु उत्यादि का गलाना ।
४. दोपहर के पीछे पदाथोँ की छाया का पशि्चम से पूर्व की ओर पड़ना ।
५. तीसरा पहर । पराहण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वर्तन mfn. turning round or towards
revolving, TS.
आ-वर्तन n. turning, turning round, returning, RV. x, 19, 4; 5
circular motion, gyration, churning, stirring anything in fusion
melting metals together, alligation, L.
the time when the sun begins to cast shadows towards the east or when shadows are cast in an opposite direction, noon
year, MBh.
repeating, doing over again
study, practising, L.
आ-वर्तन m. N. of an Upa-dvīpa in Jambu-dvīpa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (156,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवर्तन a. 1 Turning round or towards. --2 Revolving. --नं 1 Turning round, returning, revolution. --2 Circular motion, gyration. --3 Churning or stirring up anything in fusion. --4 Melting together, fusion, alligation (said of metals). --5 Mid-day, the time when shadows are cast in an opposite direction. --6 Repeating, doing over and over again1. --7 Study, practising. --नः Viṣṇu. --नी 1 A crucible. --2 A spoon, ladle. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0262-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्तन न० आ + वृत--आधारे ल्युट् । सूर्य्यस्य पश्चिमदि- गवस्थितच्छायायाः १ पूर्व्वदिग्ग मनसमये मध्याह्नकाले “आवर्त्तनात्तु पूर्व्वाह्णोऽपराह्णस्तु ततःपरम्” स्मृतिः । “आवर्त्तनसमीपे वा वृद्धिश्राद्धमुपक्रमेत्” स्मृतिः आ + वृत--णिच्--भावे ल्युट् (आओटान) २ आलोडने ३ गुणने च धातूनां ४ द्रावणे (गलान) । आवर्त्तयति संसारचक्रम् आ + वृत--णिच् कर्त्तरि ल्यु । ५ विष्णौ “आवर्त्तनोनिवृत्तात्मा” विष्णु सह० ६ जम्बुद्वीपोपद्वीपभेदे च । आवर्त्त्यतेऽनया ल्युट् ङीप् । ७ दर्व्याम् स्त्री आधारे ल्युट् ङीप् । (मुचि) धातुद्रव्यद्रावणाधारे ८ मूषायाम् स्त्री करणे ल्युट् । ९ वेष्टने प्राचीरादौ न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्तनं, क्ली, (आङ् + वृत् + ल्युट् ।) दुग्धादेरा- लोडनं । आओटान इति भाषा । धातुद्रव्यस्य द्रवीकरणं । इत्यमरटीका ॥ गलान इति भाषा । सूर्य्यस्य पश्चिमदिगवस्थितच्छायायाः पूर्व्वदिग्गम- नारम्भकालः । “आवतनात्तु पूर्व्वाह्नो ह्यपराह्न- स्ततःपरं” इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवर्तन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें