🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:21:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवर्तन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवर्तन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवर्तन

अर्थ: विष्णु

व्युत्पत्ति: आ+वृत्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवर्तन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आवर्तन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवर्तन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवर्तनःआवर्तनौआवर्तनाः
द्वितीयाआवर्तनम्आवर्तनौआवर्तनान्
तृतीयाआवर्तनेनआवर्तनाभ्याम्आवर्तनैः
चतुर्थीआवर्तनायआवर्तनाभ्याम्आवर्तनेभ्यः
पञ्चमीआवर्तनात् / आवर्तनाद्आवर्तनाभ्याम्आवर्तनेभ्यः
षष्ठीआवर्तनस्यआवर्तनयोःआवर्तनानाम्
सप्तमीआवर्तनेआवर्तनयोःआवर्तनेषु
सम्बोधनहे आवर्तनहे आवर्तनौहे आवर्तनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवर्तन
आवर्तन
āvartana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवर्तन संज्ञा पुं॰ [सं॰ आवर्तन]
१. चक्कर देना । घुमाव । फिराव । उ॰— बहु अनंग पीड़ा उमुभव- सा अंगभंगियों का नर्तन, मधुकर के मरंद उत्सव सा मदिर भाव से आवर्तन ।—कामायनी, पृ॰ ११ ।
२. विलोड़न । मथन । हिलाना । उ॰— सौर चक्र में आवर्तन था प्रलय निशा का होता प्रत ।— कामायनी, पृ, २० ।
३. धातु उत्यादि का गलाना ।
४. दोपहर के पीछे पदाथोँ की छाया का पशि्चम से पूर्व की ओर पड़ना ।
५. तीसरा पहर । पराहण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वर्तन mfn. turning round or towards
revolving, TS.
आ-वर्तन n. turning, turning round, returning, RV. x, 19, 4; 5
circular motion, gyration, churning, stirring anything in fusion
melting metals together, alligation, L.
the time when the sun begins to cast shadows towards the east or when shadows are cast in an opposite direction, noon
year, MBh.
repeating, doing over again
study, practising, L.
आ-वर्तन m. N. of an Upa-dvīpa in Jambu-dvīpa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (156,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवर्तन a. 1 Turning round or towards. --2 Revolving. --नं 1 Turning round, returning, revolution. --2 Circular motion, gyration. --3 Churning or stirring up anything in fusion. --4 Melting together, fusion, alligation (said of metals). --5 Mid-day, the time when shadows are cast in an opposite direction. --6 Repeating, doing over and over again1. --7 Study, practising. --नः Viṣṇu. --नी 1 A crucible. --2 A spoon, ladle. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0262-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्तन न० आ + वृत--आधारे ल्युट् । सूर्य्यस्य पश्चिमदि- गवस्थितच्छायायाः १ पूर्व्वदिग्ग मनसमये मध्याह्नकाले “आवर्त्तनात्तु पूर्व्वाह्णोऽपराह्णस्तु ततःपरम्” स्मृतिः । “आवर्त्तनसमीपे वा वृद्धिश्राद्धमुपक्रमेत्” स्मृतिः आ + वृत--णिच्--भावे ल्युट् (आओटान) २ आलोडने ३ गुणने च धातूनां ४ द्रावणे (गलान) । आवर्त्तयति संसारचक्रम् आ + वृत--णिच् कर्त्तरि ल्यु । ५ विष्णौ “आवर्त्तनोनिवृत्तात्मा” विष्णु सह० ६ जम्बुद्वीपोपद्वीपभेदे च । आवर्त्त्यतेऽनया ल्युट् ङीप् । ७ दर्व्याम् स्त्री आधारे ल्युट् ङीप् । (मुचि) धातुद्रव्यद्रावणाधारे ८ मूषायाम् स्त्री करणे ल्युट् । ९ वेष्टने प्राचीरादौ न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0828,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवर्त्तनं, क्ली, (आङ् + वृत् + ल्युट् ।) दुग्धादेरा- लोडनं । आओटान इति भाषा । धातुद्रव्यस्य द्रवीकरणं । इत्यमरटीका ॥ गलान इति भाषा । सूर्य्यस्य पश्चिमदिगवस्थितच्छायायाः पूर्व्वदिग्गम- नारम्भकालः । “आवतनात्तु पूर्व्वाह्नो ह्यपराह्न- स्ततःपरं” इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवर्तन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवर्तनआवर्तन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आवर्तन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवर्तन 📚 ➤ विष्णु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवर्तन 📚चक्कर देना । घुमाव । फिराव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवर्तन: आ+वृत्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬