🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:26:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवसथ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवसथ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवसथ्य

अर्थ: गृही, घर में विद्यमान

व्युत्पत्ति: आवसथ+ञ्य (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवसथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आवसथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवसथ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवसथ्यःआवसथ्यौआवसथ्याः
द्वितीयाआवसथ्यम्आवसथ्यौआवसथ्यान्
तृतीयाआवसथ्येनआवसथ्याभ्याम्आवसथ्यैः
चतुर्थीआवसथ्यायआवसथ्याभ्याम्आवसथ्येभ्यः
पञ्चमीआवसथ्यात् / आवसथ्याद्आवसथ्याभ्याम्आवसथ्येभ्यः
षष्ठीआवसथ्यस्यआवसथ्ययोःआवसथ्यानाम्
सप्तमीआवसथ्येआवसथ्ययोःआवसथ्येषु
सम्बोधनहे आवसथ्यहे आवसथ्यौहे आवसथ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवसथ्य
आवसथ्य
āvasathya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवसथ्य १ वि॰ [सं॰] घर का । खानगी ।
आवसथ्य २ संज्ञा स्त्री॰ पाँच प्रकार की अग्नयों में से एक । वह अग्नि जो भोजन पकामे आदि के काम में आती है । लौकिकाग्नि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवसथ्य and आवसथीय [TBr. iii, 7, 4, 6], mfn. being in a house; m. [scil. अग्नि] a domestic fire, MBh.; Vait. m. n. a night's lodging, dwelling for pupils and ascetics, L. n. establishing or keeping a domestic fire, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (155,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवसथ्य a. [आवसथ-ञ्य] Being in a house. --थ्यः The sacred fire kept in the house, one of the five fires used in sacrifices; see पंचाग्नि. --थ्यः --थ्यं A dwelling for pupils and ascetics. --थ्यं 1 Placing a sacred fire within a house. --2 A house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0260-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवसथ्य पु० अवसथस्यायं ञ्य । १ गृहसम्बन्धिनि लौकि- केऽग्नौ “आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रमम्” भा० व० २१ अ० । “आवसथ्यस्तथाधाने” इत्युक्ते [] अग्न्याधानकर्माङ्गे २ वह्नौ च । “आवसथ्याहवनीयौ दक्षिणाग्निस्तथैव च । अन्वाहार्य्योगार्हपत्य इत्येते पञ्च वह्नयः इत्युक्ते यज्ञाङ्गवह्निपञ्चकान्तर्गते ३ वह्निभेदे च । स च गृह्याग्निः अवसथशब्दार्थगृहसम्बन्धाच्च तस्य गृह्यत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0829-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवसथ्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवसथ्यआवसथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आवसथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवसथ्य 📚 ➤ गृही, घर में विद्यमान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवसथ्य 📚घर का । खानगी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • आवसथ्य: आवसथ+ञ्य (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें