🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:10:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवापः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवापः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवापः

अर्थ: बीज बोना

संस्कृत: वृक्षमूलकृतजलधारः · पर्याय: आलवाल, आवाल

व्युत्पत्ति: आ+वप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वप् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवाप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवापःआवापौआवापाः
द्वितीयाआवापम्आवापौआवापान्
तृतीयाआवापेनआवापाभ्याम्आवापैः
चतुर्थीआवापायआवापाभ्याम्आवापेभ्यः
पञ्चमीआवापात् / आवापाद्आवापाभ्याम्आवापेभ्यः
षष्ठीआवापस्यआवापयोःआवापानाम्
सप्तमीआवापेआवापयोःआवापेषु
सम्बोधनहे आवापहे आवापौहे आवापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवाप
आवाप
āvāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पेड़ की जड़ के पास का थाला (1.10.29) आलवाल · आवाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवाप संज्ञा पुं॰ [सं॰] वि॰ [आवापिक]
१. बीज बोना ।
२. आलवाल । थाला ।
३. कंगन ।
४. फेकना । छितराना ।
५. मिलाना । मिश्रण करना ।
६. अन्न पात्र ।
७. शत्रुतापूर्ण उद्देश् य ।
८. पात्रों को व्यवस्थितल ढंग से रखना ।
९. असमतल भूमि ।
१०. एक प्रकार का पेय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वाप m. scattering, throwing
sowing seed, MBh. Comm. on Yājñ.
insertion, Śulb.
casting, directing
(in med.) throwing additional ingredients into any mixture in course of preparation
mixing, inserting
setting out or arranging vessels, jars, &c., L.
a kind of drink, L.
a bracelet, L.
a basin for water round the root of a tree, L.
uneven ground, L.
hostile purpose, intention of going to war, Sāh.; Śiś. &c.
a vessel
principal oblation to fire, Gobh.
a receptacle (cf. व्यसनाव्˚).
आ-वाप &c. See आ-√ वप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (154,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवाप a. [आवप्-घञ्] Throwing, scattering; (as in अक्षावाप q. v.). --पः 1 Sowing seed. --2 Scattering, throwing in general; casting, directing. --3 Mixing, inserting. --4 Especially, throwing additional ingredients into a compound in course of preparation. --5 A basin for water round the root of a tree (आलवाल). --6 A vessel, jar for corn. --7 Setting out or arranging vessels. --8 Hostile purpose, intention of fighting (with another); foreign affairs; Śi. 2. 88. --9 A principal sacrifice or oblation to fire. --10 A kind of drink. --11 A bracelet ( आवापक). --12 Uneven ground.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0260-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवाप पु० आ + वप--आधारे वा घञ् । १ आलवाले तत्र हि जलसेकेन वृक्षान् आवपन्तीति तस्य तथात्वम् २ धान्यादेः पात्रभेदे, (थल्या) मावे घञ् । ३ समन्तात् वपने । “शस्यावापे कृषीवलाः” भार० ४ धान्यादिस्थापने ५ शत्रुचिन्तने ६ पर- राष्ट्रचिन्तने, “तन्त्रावापविदा योगैर्मण्डलान्यधिष्ठिता” माघः । ७ प्रधानहोमे च । ८ आक्षेपे, “आवापो द्वापाभ्याम्” सा० द० । आक्षेपोत्क्षेपाभ्यामित्यर्थः आ + वप--कर्म्मणि घञ् । ९ आवपनीये प्रक्षेपणीये “पञ्चच्छन्दा आवाप चार्ववःपवमान” इति ताण्ड्य० ब्रा० अवापः आवनीयः आवापश्च स्तोमवृद्धये साम्न आक्षेप इति भा० १० वलये च” । ईषद्दृश्यतेऽत्र आधारे घञ् । ११ निम्नोन्नतभूमौ तत्र हि शस्यादिक न सम्यक् वप्तुं शक्यते इति तस्यास्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0829,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवापः, पुं, (आ वपन्ति सलिलमत्र । आङ् + वप् + घञ् ।) आलवालं । इत्यमरः ॥ वलयः । (यथा महाभारते १४ पर्ब्बणि । “मोहात् पपात गाण्डीवमावापं च करादपि” ।) शत्रुचिन्तनं । (परराष्ट्रचिन्तनम् । यथा, माघे । २८८ ।) “तन्त्रावापविदा योगैर्मण्डलान्यधितिष्ठता” ।) पानभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ भाण्डवपनं । परिक्षेपः । इति मेदिनी ॥ निम्नोन्नतभूमिः । इत्यजयः ॥ पात्रं । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रधानहोमः । इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-193-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवापःआवाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + वप् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवापः 📚 ➤ बीज बोना
संस्कृत: वृक्षमूलकृतजलधारः · पर्याय: आलवाल, आवाल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवाप 📚बीज बोना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आवाप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवापः: आ+वप्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें