🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:41:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आश्रित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आश्रित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आश्रित

अर्थ: सहारा लेते हुए

व्युत्पत्ति: आ+श्रि+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आश्रित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आश्रित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आश्रित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआश्रितःआश्रितौआश्रिताः
द्वितीयाआश्रितम्आश्रितौआश्रितान्
तृतीयाआश्रितेनआश्रिताभ्याम्आश्रितैः
चतुर्थीआश्रितायआश्रिताभ्याम्आश्रितेभ्यः
पञ्चमीआश्रितात् / आश्रिताद्आश्रिताभ्याम्आश्रितेभ्यः
षष्ठीआश्रितस्यआश्रितयोःआश्रितानाम्
सप्तमीआश्रितेआश्रितयोःआश्रितेषु
सम्बोधनहे आश्रितहे आश्रितौहे आश्रिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आश्रित
आश्रित
āśrita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आश्रित १ वि॰ [सं॰]
१. सहारे पर टिका हुआ । ठहरा हुआ । उ॰— यहि विधि जग हरि आश्रित रहई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. भरोसे पर रहनेवाला । दूसरे का सहारा लेनेवाला । अधीन । शरणागत । जैसे,—वह तो आपका आश्रित ही है; जैसे चाहिए, उसको रखिए ।
३. सेवक । दास ।
आश्रित २ संज्ञा पुं॰ न्याय मत से आकाश और परमाणु नित्य द्रव्यों को छोड़ दूसरे अनित्य द्रव्यों का किसी न किसी अंश में एक दूसरे से साधर्म्य । आश्रितत्व । साधर्म्य । विशेष—भिन्न भिन्न नित्य द्रव्य परमाणूओं ही से बने है अतः रूपांतर होने पर भी उनमें किसी न किसी अंश में समानता रहेगी । पर नित्य द्रव्य पृथक् हैं इससे उनमें एक दूसरे से साधर्म्य नहीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-श्रित mfn. attaching one's self to, joining
having recourse to, resorting to as a retreat or asylum, seeking refuge or shelter from
subject to, depending on MBh.; Kathās.; Rājat.; Kum. &c.
relating or belonging to, concerning, R.; Hariv.; BhP.; MārkP. &c.
inhabiting, dwelling in, resting on, being anywhere, taking one's station at, MBh.; R.; Yājñ.; VarBṛS. &c.
following, practising, observing
using, employing
receiving anything as an inherent or integral part, Mn.; MBh.; BhP.; Kum.; Pañcat. &c.
regarding, respecting, Bhag.; R.
taken or sought as a refuge or shelter, Kathās.; BhP.; Rājat.
inhabited, occupied, Kathās.; Pañcat.; Ragh.; BhP.
chosen, preferred, taken as rule, Kathās.; Rājat.
आ-श्रित m. a dependant, subject, servant, follower, Kum.; Hit.; Yājñ. &c.
आ-श्रित n. (with Buddhists) an object perceived by the senses and मनस् or mind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (158,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्रित p. p. (Used actively) (with an acc.) 1 Resorting to, having recourse to; स किलाश्रममंत्यमाश्रितः R. 8. 14; कृष्णाश्रितः = कृष्णमाश्रितः Sk.; मानुषीं तनुं Bg. 9. 11; R. 1. 13. --2 Dwelling in, inhabiting, seated or resting on, stationing oneself at or on; इदं स्फटिकतलमाश्रितो भवामि M. 4; so वातायनमाश्रितः पश्यति; द्रव्याश्रितो गुणः Ak.; R. 12. 21, 1. 75; ह्वार˚, दुर्ग˚ &c. --3 Using, employing. --4 Following, practising, observing; माध्यस्थ्यं, धर्मं, प्रव्रज्यां; Ku. 6. 6; Bk. 7. 42. --5 Receiving anything as an inherent or integral part. --6 Dependent on; राष्ट्रं बाहुबलाश्रितं Ms. 9. 255. --7 Referring to, regarding; भीष्माश्रिताः कथाः Mb. --8 (Passively used) Resorted to, inhabited &c.; चटकाश्रिता शाखा Pt. 1; R. 3. 11. --तः A dependent, servant, follower; अस्मदाश्रितानां H. 1; प्रभूणां प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु Ku. 3. 1. --तं (pl.) The objects perceived by the senses and mind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0266-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्रित त्रि० आ + श्रि--क्त । आश्रयप्राप्ते, शरणागते, आधेये “प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु” कुमा० “अथ द्रव्याश्रिता गुणाः” । “अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहेष्यते इति” च भाषा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्रितः, त्रि, (आङ् + श्रि + क्तः ।) आश्रयप्राप्तः । शरणागतः । न्यायमते परमाण्वाकाशादिनित्य- द्रव्यभिन्नसर्व्वद्रव्याणां आश्रितत्वं साधर्म्म्यं ॥ (अव- लम्बितः, अनुसृतः, आधेयः, अधीनः, वशवर्त्ती ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आश्रित" आता है (29)
अधीन आश्रित । मातहत । वशीभूत । आज्ञाकारी । दबैल । बस का । काबू काअवलंबित आश्रित । सहारे पर स्थित । टिका हुआभाक्तिक आश्रित । अन्न द्वारा पोष्यआलंबित आश्रित । अवलंबितअनुजीवी सहारे पर जीनेवाला । आश्रितउपश्रित आश्रितउपस्तब्ध जिसे सहारा दिया गया हो । आश्रितसमालंबित किसी के सहारे टिका हुआ । आश्रित । टँगा हुआ । लगा हुआपिछलगा वह मनुष्य जो किसी के पीछे पीछे चले । अधीन । आश्रितमुनहसर निर्भर । आश्रित । अवलंबितराम लषन दोउ बीर ।—तुलसी (शब्द॰)अनुक कामी । कामुक । विषयी । कामी पुरुषपरायण गत । गया हुआसेवित जिसकी सेवा टहल की गई हो । वरिवस्थित । उपचरितश्लिकु लंपट । कामुकप्रपन्न प्राप्तविलंबित लटकता हुआ । झूलता हुआउपजीवक किसी उद्यम से जीविका उपार्जित करनेवालापरिश्रित आवेष्टित । घिरा हुआश्लिक्यु कामुक । लंपटचरणगत चरणों पर गिरा हुआउपस्थाता अनुचर । दास । सेवकसन्निबद्ध एक में बँधा हुआ । जकड़ा हुआआसरैत † वि॰भरोसी † वि॰मौकूफ रोका हुआ । बंद किया हुआ । स्थगित किया हुआपुछल्ला बड़ी पुँछ । लंबी दुमअन्ववसायी संबंध रखनेवालामुखापेक्षी वह जो दूसरों का मुँह ताकता हो । दूसरों के सहारे रहनेवाला । दूसरों की क…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आश्रितआश्रित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आश्रित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आश्रित 📚 ➤ सहारा लेते हुए

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आश्रित 📚सहारे पर टिका हुआ । ठहरा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आश्रित: आ+श्रि+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬