🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:15:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आश्वः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आश्वः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आश्वः

अर्थ: घोड़े से सम्बन्ध रखने वाला, घोड़े के पास से आने वाला

संस्कृत: पर्याय: आश्वीय

व्युत्पत्ति: अश्व+अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आश्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आश्व (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआश्वःआश्वौआश्वाः
द्वितीयाआश्वम्आश्वौआश्वान्
तृतीयाआश्वेनआश्वाभ्याम्आश्वैः
चतुर्थीआश्वायआश्वाभ्याम्आश्वेभ्यः
पञ्चमीआश्वात् / आश्वाद्आश्वाभ्याम्आश्वेभ्यः
षष्ठीआश्वस्यआश्वयोःआश्वानाम्
सप्तमीआश्वेआश्वयोःआश्वेषु
सम्बोधनहे आश्वहे आश्वौहे आश्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आश्व
आश्व
āśva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आश्व संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घोड़े का झुंड ।
२. घोड़े की स्थिति या दशा ।
३. वह रथ जिसे घोड़े खींचते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्व mf(ई)n. (fr. अश्व), belonging to a horse, equestrian, Nir.; Suśr.
drawn by horses (as a chariot) Comm. on Pāṇ.
आश्व n. a number of horses, Pāṇ.
the state or action of a horse Comm. on Pāṇ.
N. of several Sāmans.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (159,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्व a. (श्वी f.) [अश्वस्येदं अण्] 1 Belonging to or coming from a horse, equestrian; आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते Suśr. --2 Drawn by horses (as a chariot). --श्वं 1 A number of horses. --2 A chariot drawn by horses. --3 The state or action of a horse (अश्वस्य भावः कर्म वा Sk.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0266-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्व न० अश्वानां समूहः अण् । १ अश्वसमूहे अश्वैरुह्यते र्शषिकः अण् अश्वस्येदं वाह्यम् अञ् वा । २ अश्ववाह्ये त्रि० सि० कौ० । अश्वस्य भावः कर्म्म वा प्राणभृज्जा- तित्वात् अञ् । ३ अश्वभावे ४ तत्कर्म्मणि च न० । अश्वस्येदम् अण् । ५ अश्वसंबन्धिनि त्रि० । “आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते” सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्वं, क्ली, (अश्वानां समूहः । अश्व + अण् ।) अश्व- वृन्दं । घोटकसमूहः । इत्यमरः ॥ (अश्वस्य भावः कर्म्म वा ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आश्व" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आश्वःआश्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आश्वः 📚 ➤ घोड़े से सम्बन्ध रखने वाला, घोड़े के पास से आने वाला
संस्कृत: पर्याय: आश्वीय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आश्व 📚घोड़े का झुंड🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आश्व
घोड़ों का झुण्ड (२.८.४८) — अश्वीय, आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित, प्लुत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • आश्वः: अश्व+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें