🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:31:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आश्वास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आश्वास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आश्वास

अर्थ: सांस लेना, मुक्त श्वास लेना, चेतना लाभ

व्युत्पत्ति: आ+श्वस्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आश्वास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्वास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + श्वस् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आश्वास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआश्वासःआश्वासौआश्वासाः
द्वितीयाआश्वासम्आश्वासौआश्वासान्
तृतीयाआश्वासेनआश्वासाभ्याम्आश्वासैः
चतुर्थीआश्वासायआश्वासाभ्याम्आश्वासेभ्यः
पञ्चमीआश्वासात् / आश्वासाद्आश्वासाभ्याम्आश्वासेभ्यः
षष्ठीआश्वासस्यआश्वासयोःआश्वासानाम्
सप्तमीआश्वासेआश्वासयोःआश्वासेषु
सम्बोधनहे आश्वासहे आश्वासौहे आश्वासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आश्वास
आश्वास
āśvāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आश्वास संज्ञा पुं [सं॰] [वि॰ आशवासक]
१. सांत्वना । दिलासा । तसल्ली । आशाप्रदान । २ किसी कथा का एक भाग ।
३. विराम [को॰] ।
४. पुरी तरह खुलकर साँस लेना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-श्वास m. breathing again or freely, taking breath
recovery, Suśr.
cheering up, consolation
relying on Kathās.
a chapter or section of a book, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (159,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्वासः 1 Taking or recovering breath, breathing freely, recovery, revival. --2 Consolation, cheering up, inspiring confidence; U. 6. 10. --3 An assurance of safety or protection. --4 Cessation, completion, stop. --5 A chapter or section of a book. --6 A probable story.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0267-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्वास पु० आ + श्वस--घञ् । १ निर्वृत्तौ २ आश्रयदाने ३ भीतस्य भयनिवारणार्थे व्यापारे ४ सान्त्वने च “धारणमाश्वास- जननं श्रमघ्नञ्च” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्वासः, पुं, (आङ् + श्वस् + घञ् ।) निर्वृतिः । आख्यायिकापरिच्छेदः । इति मेदिनी ॥ आशा- प्रदानं ॥ (आश्रयदानं, भीतस्य भयनिवारणार्थं सान्त्वनं । उत्तरचरिते, षष्ठाङ्के । “आश्वासस्नेहभक्तीनामेकमालम्बनं महत्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आश्वासआश्वास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्वास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + श्वस् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आश्वास 📚 ➤ सांस लेना, मुक्त श्वास लेना, चेतना लाभ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आश्वास 📚सांत्वना । दिलासा । तसल्ली । आशाप्रदान । २ किसी कथा का एक भाग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • आश्वास = आशु + आस कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आश्वास: आ+श्वस्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬