🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:51:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आसवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आसवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आसवः

अर्थ: अर्क

संस्कृत: इक्षुशाकादिजन्यमद्यम् · पर्याय: मैरेय, सीधु

व्युत्पत्ति: आ+सु+अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आसव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + सु + अप्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आसव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआसवःआसवौआसवाः
द्वितीयाआसवम्आसवौआसवान्
तृतीयाआसवेनआसवाभ्याम्आसवैः
चतुर्थीआसवायआसवाभ्याम्आसवेभ्यः
पञ्चमीआसवात् / आसवाद्आसवाभ्याम्आसवेभ्यः
षष्ठीआसवस्यआसवयोःआसवानाम्
सप्तमीआसवेआसवयोःआसवेषु
सम्बोधनहे आसवहे आसवौहे आसवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आसव
आसव
āsava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्ने आदि से बनी मदिरा (2.10.42) मैरेय · सीधु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आसव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह मद्य जो भभके से न चुआई जाय, केवल फलों के खमीर को निचोड़कर बनाई जाय । उ॰— इड़ा ड़ालती थी वह आसव जिसकी बुझती प्यास नहीं ।— कामायनी, पृ॰ १८३ ।
२. औषध का एक भेद । कई द्रव्यों को पानी में मिलाकर भूमि में ३०-४० या ६० दिन तक गाड़ रखते है फिर उस खमीर को निकालकर छान लेते हैं । इसी को आसव कहते है ।
३. अर्क ।
४. वह पात्र जिसमें मद्य रखा जाय़ ।
५. उत्तेजन ।
६. मकरंद । पुष्परस (को॰) ।
७. अधर रस (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-सव m. distilling, distillation, L.
decoction
rum, spirit distilled from sugar or molasses, spirituous liquor in general
juice, MBh.; Suśr.; Vikr.; Prab.; Yājñ. &c.
the nectar or juice of a flower, Śiś. vi, 7
the nectar or juice of the lips (of a woman), Śāntiś.
2. आ-सव m. exciting, enlivening, VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (160,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आसव see under आसु.
आसवः [आ सु-अण्] 1 Distillation. --2 Decoction. --3 Any spirituous liquor (distilled from sugar, molasses &c.); अनासवाख्यं करणं मदस्य Ku. 1. 31; कुमारी˚, द्राक्षा˚ &c; यच्च पक्वौषधांबुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः Bhāva P. --4 A vessel for liquor. --5 Exciting. --Comp. --द्रुः [आसवस्य कारणं द्रुः शाक˚ त˚] N. of the Palmyra tree (the juice of which, on fermenting, forms a spirituous liquor).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0268-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आसव पु० आसूयते आ + सू--कर्म्मणि अण् । १ अभिषव- णीये मद्ये (चोयानमद) तल्लक्षणादि भावप्र० । “यच्च पक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः । आसवस्य वीज- द्रव्यगुणैर्ज्ञेयागुणाःःसमाः” नवपुराणमद्ययोर्गुणास्तत्रैव । “मद्यं नवमभिष्यन्दि त्रिदोषजनकः परम् । अकृच्छ्रं वृंहणं ग्राहि दुर्गन्धं विशदं गुरु । जीर्ण्णं तदेव रोचिष्ण कृमिश्लेष्मानिलापहम् । हृद्यं सुगन्धि गुणवल्लघु श्रम- [] विशोधनम्” । सात्विकादिपानकर्त्तृभेदेन चेष्टाविशेषाश्च त- त्रोक्ताः “सात्विकोगीतिहास्यादि राजसो साहसादिकम् । तामसो निन्द्यकर्म्माणि निद्रां च मदिरां चरन्” । चरन् पिबन् कुर्य्यादिति शेषः । “विधिना मात्रया काले हितै रन्यैर्यथाबलम् । प्रहृष्टोयः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा । किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्” सुश्रुते तु मद्यभेदेन गुणविशेषादिकमुक्तं यथा “सर्व्वं पित्तकरं मद्यमम्लं दीपनरोचनम् । भेदनं कफ- वातघ्नं हृद्यं वस्तिविशोधनम् । पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् । विकाशि सृष्टविण्मूत्रं शृणु तस्य विशेषकम् । मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा । रक्तपित्तेऽपि सततं बुधैर्न प्रतिषिध्यते । मधुरं तद्धि रूक्षञ्च कषायानुरसं लघु । लघुपाकि सरं शोथविषम- ज्वरनाशनम् । मार्द्वीकाल्पान्तरं किञ्चित् खार्जूरं वात- कोपनम् । तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु । कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रियबाधनम् । कासार्शो- ग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा । स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा वृंहणदीपनी । कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविना- शिनी । श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा । छर्द्य- रोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमार्दनी । प्रसन्ना कफवातार्शो- विबन्धानाहनाशिनी । पित्तलाल्पकफा रूक्षा यवै- र्य्यातप्रकोपणी । विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी श्लेष्मला तु मधू- लिका । रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता । त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः । ग्राह्युष्णो- ऽजगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफहृत् । हृद्यः प्रवाहि- काटोपदुर्नाभानिलशोषहृत् । वक्वसो हृतसारत्वा- द्विष्टम्भी वातकोपनः । दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विश- टोऽल्पमदो गुरुः । कषायो मधुरः शीधुर्गौडः पाचन दीपनः । शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो वस्तिशोधनः । वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रियबोधनः । तद्वत् पक्व- रसः शीधुर्वलवर्णकरः सरः । शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः । कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदर- नाशनः । वर्णकृज्जरणः स्वर्य्यो विबन्धघ्नोऽर्शसां हितः । आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नोव्रण्यः संग्राहको लघुः । कषायमधुरः शीधुः पित्तघ्नोऽसृक्प्रसादनः । जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः । तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् । मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽ- निलनाशनः । लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः । [] तिक्तः कषायशोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् । तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् । कृमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः । बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो मृद्वी- केक्षुरसासवः । शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विदाह्यग्निबलप्रदः । रूक्षः कषायकफहृद्वातपित्तप्रकोपणः । निर्दिशेद्रसत- श्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् । नवं मद्यमभिस्यन्दि गुरु वातादिकोपनम् । अनिष्टगन्धं विरसमहृद्यञ्च विदाहि च । सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम् । स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् । अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः । बहुदोषहरश्चैव दोषा- णां शमनश्च सः । दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्त- विशोधनः । शूलाघ्मानोदरप्लीहज्वराजीर्ण्णार्शसां हितः । पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः । चिकि- त्स
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आसवः, पुं, (आङ् + सुञ् + अप् ।) मद्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । मैरेयं २ शीधुः ३ । इत्यमरः ॥ “शीवुरिक्षुरसैः पक्वैरपक्वैरासवो भवेत् । मैरेयं धातकीपुष्पगुडधानाम्लसंहितम्” ॥ इति माधवेन भेदः कृतस्तथापि सूक्ष्ममनादृत्ये- दमुक्तम् । इति भरतः ॥ मद्यमात्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा भनुः ११ । ९५ । “यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवं । तद्ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हरिः” ।) (“यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः” । इति शार्ङ्गधरः । यथा भावप्रकाशे । “आसवस्य गुणा ज्ञेया वीजद्रव्यगुणैः समाः” ।) आसवभेदेन गुणभेदो यथा ॥ “छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्” । “शार्करः सुरभिः स्वादुर्हृद्यो नातिमदो लघुः” । इति च वाभटः ॥ “मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्वस्तिरोगनुत् । जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः” ॥ [] “रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसंहितः । स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः” ॥ “मृष्टो भिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः । छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः” ॥ इति चरकः ॥ तथा च सुश्रुते ॥ “तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ॥ मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः । लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः ॥ तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् । तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् ॥ कृमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः । बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो मृद्वीकेक्षुरसासवः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-197-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आसव" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आसवःआसव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + सु + अप्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आसवः 📚 ➤ अर्क
संस्कृत: इक्षुशाकादिजन्यमद्यम् · पर्याय: मैरेय, सीधु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आसव 📚वह मद्य जो भभके से न चुआई जाय, केवल फलों के खमीर को निचोड़कर बनाई जाय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आसव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आसवः: आ+सु+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें