🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:38:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आसव
āsava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्ने आदि से बनी मदिरा (2.10.42) मैरेय · सीधु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आसव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह मद्य जो भभके से न चुआई जाय, केवल फलों के खमीर को निचोड़कर बनाई जाय । उ॰— इड़ा ड़ालती थी वह आसव जिसकी बुझती प्यास नहीं ।— कामायनी, पृ॰ १८३ ।
२. औषध का एक भेद । कई द्रव्यों को पानी में मिलाकर भूमि में ३०-४० या ६० दिन तक गाड़ रखते है फिर उस खमीर को निकालकर छान लेते हैं । इसी को आसव कहते है ।
३. अर्क ।
४. वह पात्र जिसमें मद्य रखा जाय़ ।
५. उत्तेजन ।
६. मकरंद । पुष्परस (को॰) ।
७. अधर रस (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-सव m. distilling, distillation, L.
decoction
rum, spirit distilled from sugar or molasses, spirituous liquor in general
juice, MBh.; Suśr.; Vikr.; Prab.; Yājñ. &c.
the nectar or juice of a flower, Śiś. vi, 7
the nectar or juice of the lips (of a woman), Śāntiś.
2. आ-सव m. exciting, enlivening, VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (160,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आसव see under आसु.
आसवः [आ सु-अण्] 1 Distillation. --2 Decoction. --3 Any spirituous liquor (distilled from sugar, molasses &c.); अनासवाख्यं करणं मदस्य Ku. 1. 31; कुमारी˚, द्राक्षा˚ &c; यच्च पक्वौषधांबुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः Bhāva P. --4 A vessel for liquor. --5 Exciting. --Comp. --द्रुः [आसवस्य कारणं द्रुः शाक˚ त˚] N. of the Palmyra tree (the juice of which, on fermenting, forms a spirituous liquor).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0268-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आसव पु० आसूयते आ + सू--कर्म्मणि अण् । १ अभिषव- णीये मद्ये (चोयानमद) तल्लक्षणादि भावप्र० । “यच्च पक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः । आसवस्य वीज- द्रव्यगुणैर्ज्ञेयागुणाःःसमाः” नवपुराणमद्ययोर्गुणास्तत्रैव । “मद्यं नवमभिष्यन्दि त्रिदोषजनकः परम् । अकृच्छ्रं वृंहणं ग्राहि दुर्गन्धं विशदं गुरु । जीर्ण्णं तदेव रोचिष्ण कृमिश्लेष्मानिलापहम् । हृद्यं सुगन्धि गुणवल्लघु श्रम- [] विशोधनम्” । सात्विकादिपानकर्त्तृभेदेन चेष्टाविशेषाश्च त- त्रोक्ताः “सात्विकोगीतिहास्यादि राजसो साहसादिकम् । तामसो निन्द्यकर्म्माणि निद्रां च मदिरां चरन्” । चरन् पिबन् कुर्य्यादिति शेषः । “विधिना मात्रया काले हितै रन्यैर्यथाबलम् । प्रहृष्टोयः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा । किन्तु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम्” सुश्रुते तु मद्यभेदेन गुणविशेषादिकमुक्तं यथा “सर्व्वं पित्तकरं मद्यमम्लं दीपनरोचनम् । भेदनं कफ- वातघ्नं हृद्यं वस्तिविशोधनम् । पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् । विकाशि सृष्टविण्मूत्रं शृणु तस्य विशेषकम् । मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा । रक्तपित्तेऽपि सततं बुधैर्न प्रतिषिध्यते । मधुरं तद्धि रूक्षञ्च कषायानुरसं लघु । लघुपाकि सरं शोथविषम- ज्वरनाशनम् । मार्द्वीकाल्पान्तरं किञ्चित् खार्जूरं वात- कोपनम् । तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु । कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रियबाधनम् । कासार्शो- ग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा । स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा वृंहणदीपनी । कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविना- शिनी । श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा । छर्द्य- रोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमार्दनी । प्रसन्ना कफवातार्शो- विबन्धानाहनाशिनी । पित्तलाल्पकफा रूक्षा यवै- र्य्यातप्रकोपणी । विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी श्लेष्मला तु मधू- लिका । रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता । त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः । ग्राह्युष्णो- ऽजगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफहृत् । हृद्यः प्रवाहि- काटोपदुर्नाभानिलशोषहृत् । वक्वसो हृतसारत्वा- द्विष्टम्भी वातकोपनः । दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विश- टोऽल्पमदो गुरुः । कषायो मधुरः शीधुर्गौडः पाचन दीपनः । शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो वस्तिशोधनः । वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रियबोधनः । तद्वत् पक्व- रसः शीधुर्वलवर्णकरः सरः । शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः । कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदर- नाशनः । वर्णकृज्जरणः स्वर्य्यो विबन्धघ्नोऽर्शसां हितः । आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नोव्रण्यः संग्राहको लघुः । कषायमधुरः शीधुः पित्तघ्नोऽसृक्प्रसादनः । जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः । तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् । मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽ- निलनाशनः । लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः । [] तिक्तः कषायशोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् । तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् । कृमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः । बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो मृद्वी- केक्षुरसासवः । शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विदाह्यग्निबलप्रदः । रूक्षः कषायकफहृद्वातपित्तप्रकोपणः । निर्दिशेद्रसत- श्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् । नवं मद्यमभिस्यन्दि गुरु वातादिकोपनम् । अनिष्टगन्धं विरसमहृद्यञ्च विदाहि च । सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम् । स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् । अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः । बहुदोषहरश्चैव दोषा- णां शमनश्च सः । दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्त- विशोधनः । शूलाघ्मानोदरप्लीहज्वराजीर्ण्णार्शसां हितः । पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः । चिकि- त्स
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आसवः, पुं, (आङ् + सुञ् + अप् ।) मद्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । मैरेयं २ शीधुः ३ । इत्यमरः ॥ “शीवुरिक्षुरसैः पक्वैरपक्वैरासवो भवेत् । मैरेयं धातकीपुष्पगुडधानाम्लसंहितम्” ॥ इति माधवेन भेदः कृतस्तथापि सूक्ष्ममनादृत्ये- दमुक्तम् । इति भरतः ॥ मद्यमात्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा भनुः ११ । ९५ । “यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवं । तद्ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हरिः” ।) (“यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः” । इति शार्ङ्गधरः । यथा भावप्रकाशे । “आसवस्य गुणा ज्ञेया वीजद्रव्यगुणैः समाः” ।) आसवभेदेन गुणभेदो यथा ॥ “छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्” । “शार्करः सुरभिः स्वादुर्हृद्यो नातिमदो लघुः” । इति च वाभटः ॥ “मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्वस्तिरोगनुत् । जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः” ॥ [] “रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसंहितः । स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः” ॥ “मृष्टो भिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः । छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः” ॥ इति चरकः ॥ तथा च सुश्रुते ॥ “तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ॥ मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः । लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः ॥ तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् । तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् ॥ कृमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः । बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो मृद्वीकेक्षुरसासवः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-197-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आसव" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें