🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:15:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सीधु
sīdhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्ने आदि से बनी मदिरा (2.10.42) मैरेय · आसव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सीधु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गुड़ या ईख के रस से बना मद्य । गुड़ की बनी हुई शराब ।
२. मद्य । आसव । मदिरा (को॰) ।
३. अमृत । सुधा । (लाक्ष॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीधु m. (L. also f. and n.; less correctly शीधु, of unknown derivation) spirituous liquor distilled from molasses, rum (or any similar spirit, also fig. = ‘nectar’), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1218,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सीधु m. [सिध्-उ पृषो˚] Spirit distilled from molasses, rum; स्फुरदधरसीधवे तव वदनचंद्रमा रोचयति लोचनचकोरं Gīt. 10; Śi. 9. 87; R. 16. 52. --Comp. --गधः the Bakula tree. --पुष्पः {1} the Kadamba tree. {2} the Bakula tree. --रसः the mango tree. --संज्ञः the Bakula tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीधु पु० सिध--उ पृषो० । १ मद्ये २ मद्यभेदे च “इक्षोः पक्वै रसैः स्निग्धः सीधुः पक्वरसश्च सः । आमैस्तैरेव यः सीधुः (सेरका) स च शीतरसः स्मृतः । सीधुः पक्वरसः श्रेष्ठः स्वराग्निबलवर्णकृत् । वातपित्तकरो हृद्यः स्नेहनो रोचनो हरेत् । विबन्धमेदशोफार्शःशाफोदरकफा- मयान् । तस्मादल्पगुणः शीतरसः संलेखनः स्मृतः” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5299,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सीधुः, पुं, (शोधुः । पृषोदरादित्वात् शस्य सः ।) मद्यम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, देवी- भागवते । ५ । २४ । ६० । “अशोकं कुरुराजानं पादघातविकाशितम् । वकुलं सीधुसेकेन तथा कुरुवकं कुरु ॥”) मद्यभेदः । इत्यमरः । २ । १० । ४२ ॥ यथा, -- “इक्षोः पक्वै रसः सिद्धः सीधुः पक्वरसश्च सः । आमैस्तैरेव यः सोधुः स च शीतरसः स्मृतः ॥ सीधुः पक्वरसः श्रेष्ठः स्वराग्निबलवणकृत् । वातपित्तकरा हृद्यः स्नेहनो रोचनो हरेत् ॥ विबन्धभेदशोफार्शः शोफोदरकफामयान् । [] तस्मादल्पगुणः शीतरसः संलेखनः स्मृतः ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा च । “सीधुः कषायाम्लकमाधुरो वा सन्दीपनो भेदमलापहा च । आमातिसारानिलपित्तशूल- श्लेष्मामयार्शोग्रहणीगदघ्नः ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने ११ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-357-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सीधु" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें