🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:44:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आस्तर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आस्तर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आस्तर

अर्थ: चादर, ओढ़ने का वस्त्र

व्युत्पत्ति: आ+स्तृ+अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आस्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + अच्
  3. स्तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आस्तर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआस्तरःआस्तरौआस्तराः
द्वितीयाआस्तरम्आस्तरौआस्तरान्
तृतीयाआस्तरेणआस्तराभ्याम्आस्तरैः
चतुर्थीआस्तरायआस्तराभ्याम्आस्तरेभ्यः
पञ्चमीआस्तरात् / आस्तराद्आस्तराभ्याम्आस्तरेभ्यः
षष्ठीआस्तरस्यआस्तरयोःआस्तराणाम्
सप्तमीआस्तरेआस्तरयोःआस्तरेषु
सम्बोधनहे आस्तरहे आस्तरौहे आस्तराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आस्तर
आस्तर
āstara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आस्तर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बिछौना । बिछावन ।
२. हाथी की झूल ।
३. बिछाना । फैलाना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-स्तर &c. See आ-√ स्तृ.
आ-स्तर m. covering
a coverlet, blanket, carpet
a bed, cushion, Śāntiś.; Kathās.
N. of a man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (161,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आस्तरः [आ-स्तृ-अप्] 1 A covering, coverlet. --2 A carpet, bed, mat; वासो वल्कलमास्तरः किसलयानि Śānti. 2. 20. --3 Spreading (clothes &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0269-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आस्तर पु० आ + स्तॄ--कर्मणि अप् । १ हस्तिपृष्ठस्थकम्बले (झुल) इति ख्याते । २ विस्तरणीये कटादौ “वासो वल्कलमास्तरः किसलयः” शा० श० । भावे अप् । ३ सुविस्तारे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0891,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आस्तरः, पुं, (आस्तीर्य्यतेऽसौ । आङ् + स्तृ + अप् ।) करिकम्बलं । इति हेमचन्द्रः ॥ वस्त्राद्यास्तरणं ॥ (यथा शान्तिशतके, २ । १९ । “वासो वल्कल- मास्तरः किशलयान्योकस्तरूणां तलम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-198-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आस्तरआस्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + अच् | स्तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + स्तृ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आस्तर 📚 ➤ चादर, ओढ़ने का वस्त्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आस्तर 📚बिछौना । बिछावन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आस्तर: आ+स्तृ+अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें