🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:11:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आस्तीन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आस्ती+न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आस्ती

अर्थ: बैठना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: उपवेशने

अंग्रेज़ी: to sit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आस्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आस् + क्तिन्
  2. आस्ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आस् + क्तिन्
  3. आस्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: आस् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — आस्ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआस्तिःआस्तीआस्तयः
द्वितीयाआस्तिम्आस्तीआस्तीः
तृतीयाआस्त्याआस्तिभ्याम्आस्तिभिः
चतुर्थीआस्तये / आस्त्यैआस्तिभ्याम्आस्तिभ्यः
पञ्चमीआस्तेः / आस्त्याःआस्तिभ्याम्आस्तिभ्यः
षष्ठीआस्तेः / आस्त्याःआस्त्योःआस्तीनाम्
सप्तमीआस्तौ / आस्त्याम्आस्त्योःआस्तिषु
सम्बोधनहे आस्तेहे आस्तीहे आस्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — आस् (अदादिगण) · अर्थ: बैठना (उपवेशने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआस्तेआसातेआसते
मध्यमआस्सेआसाथेआध्वे
उत्तमआसेआस्वहेआस्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): आस्ते · लिट् (आत्मने.): आसाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): आसिता · लृट् (आत्मने.): आसिष्यते · लोट् (आत्मने.): आस्ताम् · लङ् (आत्मने.): आस्त · विधिलिङ् (आत्मने.): आसीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): आसिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आसिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आसिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: आसन · ण्वुल्: आसकः · तृच्: आसिता · ण्यत्: आस्यः · तव्य: आसितव्यः · अनीयर्: आसनीयः · क्त: आसितः · क्तवतु: आसितवान् · शानच्: आसीनः · क्त्वा: आसित्वा · ल्यप्: प्रास्य · तुमुन्: आसितुम् · णमुल्: आसम् · घञ्: आसः · क्तिन्: आस्ति · क्वसु: आसाम्बभूवान्

न

अर्थ: निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आस्तृ
आस्तृ
āstṛ
ⓘ "आस्ति" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-√ स्तृ P. Ā. -स्तृणोति, -स्तृणुते, -स्तरति, -ते (generally ind.p. आ-स्तीर्य, q.v.) to, scatter over, cover, bestrew, spread, R.; VarBṛ.; KātyŚr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (161,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आस्तृ --स्तॄ {c5c} {c9c} U. To spread over, strew, cover, scatter over, bestrew, deck; दर्भानास्तीर्य, वसनमास्तीर्य &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0269-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आस्तीआस्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आस् + क्तिन् 📚
अन्य सम्भावना: आस्ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आस् + क्तिन् | आस्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: आस् + क्तिन्
नअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आस्ती 📚 ➤ बैठना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: उपवेशने

न 📚 ➤ निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आस्ति 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आस्ती: आस् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬