🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इज्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इज्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इज्या

अर्थ: यज्ञ

व्युत्पत्ति: इज्य-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इज्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इज्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यज् + क्यप्
  3. इज्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यज् + क्यप्
  4. इज्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. इज्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. इज्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. यज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  8. इज्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: यज् + क्यप्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इज्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइज्याइज्येइज्याः
द्वितीयाइज्याम्इज्येइज्याः
तृतीयाइज्ययाइज्याभ्याम्इज्याभिः
चतुर्थीइज्यायैइज्याभ्याम्इज्याभ्यः
पञ्चमीइज्यायाःइज्याभ्याम्इज्याभ्यः
षष्ठीइज्यायाःइज्ययोःइज्यानाम्
सप्तमीइज्यायाम्इज्ययोःइज्यासु
सम्बोधनहे इज्येहे इज्येहे इज्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इज्या
इज्या
ijyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इज्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. यज्ञ ।
२. देवपूजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इज्या f. a sacrifice, making offerings to the gods or manes, Pāṇ. iii, 3, 98; KātyŚr.; MBh.; Bhag.; Suśr.; Ragh. &c.
a gift, donation
worship, reverence
meeting, union, L.
a cow, L.
a bawd or procuress, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (164,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इज्या स्त्री यज--भावे क्यप् स्त्रीत्वात् टाप् । १ यज्ञे* “सोऽह- मिज्याविशुद्धात्मा” । “जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया” रघुः यजेर्दानाद्यर्थत्वात् २ दाने, ३ सङ्गमे च । कर्म्मणि क्यप् । ४ प्रतिमायाम् ५ कुट्टिनन्याञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इज्या, स्त्री, (यजनं इति । यज + भावे क्यप् + टाप् ।) दानं । यज्ञः । (यथा, रघुः । १ । ६८ ।) (“सोहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः”) पूजा । सङ्गमः । इति मेदिनी ॥ (कर्म्मणि क्यप् ।) गौः । इति राजनिर्घण्टः ॥ कुट्टनी । इति त्रि- काण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-204-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इज्याइज्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: यज् + क्यप्)
अन्य सम्भावना: इज्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यज् + क्यप् | इज्या (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यज् + क्यप्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इज्या 📚 ➤ यज्ञ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इज्या 📚यज्ञ🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • इज्या: यज् + क्यप् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें