🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:41:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इध्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इध्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इध्म

अर्थ: इध्यतेऽग्निरनेन, इन्ध-मक्

संस्कृत: अग्निसन्दीपनकाष्ठम् · पर्याय: इन्धन, एध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इध्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. इध्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. इध्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. इध्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. इध्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इध्म (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइध्मम्इध्मेइध्मानि
द्वितीयाइध्मम्इध्मेइध्मानि
तृतीयाइध्मेनइध्माभ्याम्इध्मैः
चतुर्थीइध्मायइध्माभ्याम्इध्मेभ्यः
पञ्चमीइध्मात् / इध्माद्इध्माभ्याम्इध्मेभ्यः
षष्ठीइध्मस्यइध्मयोःइध्मानाम्
सप्तमीइध्मेइध्मयोःइध्मेषु
सम्बोधनहे इध्महे इध्मेहे इध्मानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इध्म
इध्म
idhma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इध्म संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काठ । लकड़ी ।
२. यज्ञ की समिधा जो प्राय: पलाश या आम की होती है । यौ॰.—इध्मजिह्व=अग्नि । इध्मवाह= अगस्त्य ऋषि का एक पुत्र जो लोपामुद्रा से उत्पन्न हुआ था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इध्म m. (n., L.) fuel in, general
fuel as used for the sacred fire, RV.; AV.; ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvGṛ.; MBh. &c.
(अस्), m. N. of an Āṅgirasa, GopBr.;
इध्म, [cf. Zend aesma; Hib. adhmad.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (167,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इध्म, इद्ध See under इंध्.
इध्मः [इध्यतेऽग्निरनेन इंध्-मक्] Fuel, especially that used for the sacred fire; ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः Rv. 10. 90. 6; R. 14. 70. --ध्मं Wood, fuel. --Comp. --जिह्वः fire. --प्रव्रश्चनः a hatchet, an axe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0276-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इध्मं, क्ली, (इन्ध + मक् ।) अग्निसन्दीपनकाष्ठम् । इत्यमरः ॥ जालानि काठ इति भाषा । (“तत्रेध्मानयने शुक्रो नियुक्तः कश्यपेन ह” । इति भारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इध्मइध्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इध्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इध्म 📚 ➤ इध्यतेऽग्निरनेन, इन्ध-मक्
संस्कृत: अग्निसन्दीपनकाष्ठम् · पर्याय: इन्धन, एध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इध्म 📚काठ । लकड़ी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इध्म
ईंधन (२.४.१३) — इन्धन, एध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें