🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इभः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इभः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इभः

अर्थ: इ-भन्, किच्च

संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइभःइभौइभाः
द्वितीयाइभम्इभौइभान्
तृतीयाइभेनइभाभ्याम्इभैः
चतुर्थीइभायइभाभ्याम्इभेभ्यः
पञ्चमीइभात् / इभाद्इभाभ्याम्इभेभ्यः
षष्ठीइभस्यइभयोःइभानाम्
सप्तमीइभेइभयोःइभेषु
सम्बोधनहे इभहे इभौहे इभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इभ
इभ
ibha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी के और नाम (2.8.35) स्तम्बेरम · पद्मी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इभ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अभी या इभ्या] हाथी । उ॰—राधे तेरे रूप की अधिकाइ । इभ टूटत अरु अरुन पंगु भए बिधना आन बनाइ ।—सूर॰, १० ।२७७६ ।
इभ २ क्रि॰ वि॰ [सं॰ इव] इस प्रकार । ऐसे (डिं॰) । यौ॰.—इभ आनन, इभानन=गणेश । इभकेशर=नागकेशर । इभगंधा=बिषैले फलवाला एक पैधा । इभदंता=एक प्रकार का पौधा । इभपोटा=अल्पवयस्का हाथिनी । इभपोत=कम व्य का हाथी । हभभर—हाथियों का झुंड । इभयुवति= मादा हाथी । हथिनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इभ m. (?√ इ, Uṇ. iii, 153) servants, dependants, domestics, household, family, RV. [BRD.]
fearless [Sāy.]
an elephant, Mn.; Bhartṛ.; Ragh. &c.
the number eight
N. of a plant, L.
(accord. to some also in RV. = ‘elephant’)
इभ [cf. Gk. ἐλ-έϕας Lat. ebur.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (167,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इभः [इ-भन्-किच्च Uṇ. 3. 151] 1 An elephant. --2 Fearless power or servants, dependants (Ved.). --भी A female elephant. [cf. L. ebur]. --Comp. --अरिः a lion. --आख्यः, --केशरा the plant नागकेशर. --आननः N. of Gaṇeśa; cf. गजानन. --उषणा, --कणा a kind of aromatic plant ( गजपिप्पली). --गंधा N. of a plant (the fruit of which is poisonous). --निभीलिका {1} shrewdness, sagacity, sharpness. {2} hemp (भंगा). --पालकः the driver or keeper of an elephant. --पोटा [पोटा पुंलक्षणा इभी] a young female elephant. --पोतः a young elephant, a cub. --भरः a collection of elephants. --युवतिः f. a female elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0279-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इभः, पुं, स्त्री, (एति गच्छतीति । इण भन् । औ- णादिकोऽयं प्रत्ययः ।) हस्ती । (“खराश्वोष्ट्रमृगेमानामजाविकबधन्तथा” । इति मनुः । ११ । ६८ । यथा, उत्तरचरिते । [] “इभदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः” ।) उत्तरपदे श्रेष्ठवाचकः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-213-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इभःइभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इभः 📚 ➤ इ-भन्, किच्च
संस्कृत: हस्तिः · पर्याय: दन्तिन्, दन्तावल, हस्तिन्, द्विरद, अनेकप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इभ 📚हाथी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इभ
हाथी के और नाम (२.८.३५) — स्तम्बेरम, पद्मी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें