🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:21:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इयत्ता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इयत्ता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इयत्ता

अर्थ: इतना, निश्चित माप या परिमाण

व्युत्पत्ति: इयत्-तल्-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इयत्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इयत्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. इयत्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. इयत्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इयत्ता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइयत्ताइयत्तेइयत्ताः
द्वितीयाइयत्ताम्इयत्तेइयत्ताः
तृतीयाइयत्तयाइयत्ताभ्याम्इयत्ताभिः
चतुर्थीइयत्तायैइयत्ताभ्याम्इयत्ताभ्यः
पञ्चमीइयत्तायाःइयत्ताभ्याम्इयत्ताभ्यः
षष्ठीइयत्तायाःइयत्तयोःइयत्तानाम्
सप्तमीइयत्तायाम्इयत्तयोःइयत्तासु
सम्बोधनहे इयत्तेहे इयत्तेहे इयत्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इयत्ता
इयत्ता
iyattā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इयत्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] सीमा । हद । परिमिति । उ॰—तूने अपने ज्ञान की इयत्ता का खूब अच्छा प्रमाण दिया ।-कालिदास, पृ॰ ६७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इयत्—ता, f. or इयत्—त्व, n. the state of being, of such extent, quantity, fixed measure or quantity, so much, Ragh.; Kād. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इयत्ता, इयत्त्वं 1 (a) So much, fixed measure or quantity; ईदृक्तया रूपमियत्तया वा R. 13. 5; न… यशः परिच्छेत्तुमियत्तयालं 6. 77; K. 129, 182. (b) Limited number, limitation [] न गुणानामियत्तया R. 10. 32. --2 Limit, standard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0280-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इयत्ता स्त्री इयतो भावः तल् । १ सीमायां, २ परिमाणे, ३ सं- ख्यायाञ्च । “न गुणानामियत्तया” “यशः परिच्छेत्तुमि- यत्तयालम्” “ई क्तया रूपमियत्तया वा” इति च रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0982,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इयत्ता, स्त्री, (इयत् + तल् ।) इयतो भावः । सीमा । परिमाणम् । सङ्ख्या । इत्यादि ॥ (“श्रमेण तदशक्त्या वा न गुणानामियत्तया” । इति रघुवंशे । १० । ३२ ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-213-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "इयत्ता" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इयत्ताइयत्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इयत्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | इयत्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इयत्ता 📚 ➤ इतना, निश्चित माप या परिमाण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इयत्ता 📚सीमा । हद । परिमिति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • इयत्ता = इयत् + ता कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें