🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:35:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इरावत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इरावतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इरावतः

अर्थ: समुद्र

व्युत्पत्ति: इरा-मतुप् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इरावत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. इरावत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. इरावत् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. इरावत् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. इरावत् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इरावत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइरावान्इरावन्तौइरावन्तः
द्वितीयाइरावन्तम्इरावन्तौइरावतः
तृतीयाइरावताइरावद्भ्याम्इरावद्भिः
चतुर्थीइरावतेइरावद्भ्याम्इरावद्भ्यः
पञ्चमीइरावतःइरावद्भ्याम्इरावद्भ्यः
षष्ठीइरावतःइरावतोःइरावताम्
सप्तमीइरावतिइरावतोःइरावत्सु
सम्बोधनहे इरावन्हे इरावन्तौहे इरावन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इरावत्
इरावत्
irāvat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इरावत् २ वि॰ तृप्तिदायक । सुखद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इरा—वत् (इरा˚), mfn. possessing food, full of food
granting drink or refreshment, satiating, giving enjoyment
endowed with provisions
comfortable, RV.; AV.; AitBr.; MBh. &c.
इरा—वत् m. (आन्) N. of a son of Arjuna, VP.
the ocean
a cloud
a king, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इरावत् a. 1 Granting drink or refreshment, satiating. --2 Endowed with provisions, comfortable. --m. --(वान्) 1 Ocean. --2 A cloud. --3 A king. --4 N. of a son of Arjuna. --ती 1 N. of a river in the Panjab (रावी). --2 N. of a plant. --3 N. of Durgā, Rudra's wife.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0280-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इरावत् इरा + भूम्रि मतुप् मस्य वः । समुद्रे तत्र भवः अण् ऐरा- वतः । अर्जुनेन नागकन्यायामुत्पादिते ३ वीरभेदे तदु- त्पत्तिकथा” भा० भी० ९१ अ० । “अर्जुनस्यात्मजः श्रीमानिरावान्नाम वीर्य्यवान् । स्नुषायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता । ऐरावतेन सा दत्ता ह्यनपत्या महात्मना । पत्थौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना । भार्य्यार्थं ताञ्च जग्राह पार्थः कामवशा- नुगाम् । एवमेष समुत्पन्नः परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः । स नागलोके संवृद्धो नात्रा च परिरक्षितः । पितृव्येण [] परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दरात्मना । रूपवान् बलसम्पन्नो गुण- वान् सत्यविक्रमः । इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रा- र्जुनं गतम् । सोऽभिगम्य महाबाहुः पितरं सत्यविक्रमः । अभ्यवादयदव्यग्री विनयेन कृताञ्जलिः । न्यवेदयत चा- त्मानमर्जुनस्य महात्मनः । इरावानस्मि भद्रं ते पुत्त्र- श्चाहं तव प्रभो! । मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेद- यत् । तच्च सर्वं यथावृत्तमनुसस्मार पाण्डवः । परिष्वज्य सुतञ्चापि सोत्मनः सदृशं गुणैः । प्रीतिमानभवत् पार्थो देवराजनिवेशने । सोऽर्जुनेन समादिष्टो देवलोके तदा नृप! । प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्य्यं प्रति भारत । युद्धकाले त्वयास्माकं सह्य देयमिति प्रभो । वाढमित्येव- मुक्त्वा च युद्धकाल इहागतः” । “इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः” भा० भी० ९२ अ० । “पुत्रं विनिहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनञ्जयः ।” ९५ अ० । ३ नदीभेदे स्त्री ङीप् । भा० स० प० ९ अ० वरुण- सभावर्णने । “इरावती वितस्ता च सिन्धुर्देवनदी तथा” “इ- रावत्यां हतो भोजः कार्त्तवीर्य्यसमो युधि” भा० व० १२ अ० “शतद्रुकामहं तीर्त्वा तथा रम्यामिरावतीम्” । भा० क० ४४ अ० । “इरावत्यां महाभोजावग्निसूर्य्यसमौ युधि” हरिवं० १६१ । “इरावती धेनुमती हि भूतं” ऋ० ७, ९९, ३ । ४ अन्ना- दियुक्ते त्रि० “यासिष्टं वर्त्तिरश्विनाविरावत्” ऋ० ७, ४० ५ । “इरावत् हविरन्नादियुक्तम्” भा० । “सुनृतावन्तः सुभगा इरावन्तोहतप्रमाः” अथ० ७, ६०, ६ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0983-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इरावतःइरावत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इरावत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | इरावत् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इरावतः 📚 ➤ समुद्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इरावत् 📚तृप्तिदायक । सुखद🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • इरावत् = इरा + वत् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • इरावतः: इरा-मतुप् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें