🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:51:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इरावत्
irāvat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इरावत् २ वि॰ तृप्तिदायक । सुखद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इरा—वत् (इरा˚), mfn. possessing food, full of food
granting drink or refreshment, satiating, giving enjoyment
endowed with provisions
comfortable, RV.; AV.; AitBr.; MBh. &c.
इरा—वत् m. (आन्) N. of a son of Arjuna, VP.
the ocean
a cloud
a king, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इरावत् a. 1 Granting drink or refreshment, satiating. --2 Endowed with provisions, comfortable. --m. --(वान्) 1 Ocean. --2 A cloud. --3 A king. --4 N. of a son of Arjuna. --ती 1 N. of a river in the Panjab (रावी). --2 N. of a plant. --3 N. of Durgā, Rudra's wife.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0280-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इरावत् इरा + भूम्रि मतुप् मस्य वः । समुद्रे तत्र भवः अण् ऐरा- वतः । अर्जुनेन नागकन्यायामुत्पादिते ३ वीरभेदे तदु- त्पत्तिकथा” भा० भी० ९१ अ० । “अर्जुनस्यात्मजः श्रीमानिरावान्नाम वीर्य्यवान् । स्नुषायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता । ऐरावतेन सा दत्ता ह्यनपत्या महात्मना । पत्थौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना । भार्य्यार्थं ताञ्च जग्राह पार्थः कामवशा- नुगाम् । एवमेष समुत्पन्नः परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः । स नागलोके संवृद्धो नात्रा च परिरक्षितः । पितृव्येण [] परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दरात्मना । रूपवान् बलसम्पन्नो गुण- वान् सत्यविक्रमः । इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रा- र्जुनं गतम् । सोऽभिगम्य महाबाहुः पितरं सत्यविक्रमः । अभ्यवादयदव्यग्री विनयेन कृताञ्जलिः । न्यवेदयत चा- त्मानमर्जुनस्य महात्मनः । इरावानस्मि भद्रं ते पुत्त्र- श्चाहं तव प्रभो! । मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेद- यत् । तच्च सर्वं यथावृत्तमनुसस्मार पाण्डवः । परिष्वज्य सुतञ्चापि सोत्मनः सदृशं गुणैः । प्रीतिमानभवत् पार्थो देवराजनिवेशने । सोऽर्जुनेन समादिष्टो देवलोके तदा नृप! । प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्य्यं प्रति भारत । युद्धकाले त्वयास्माकं सह्य देयमिति प्रभो । वाढमित्येव- मुक्त्वा च युद्धकाल इहागतः” । “इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः” भा० भी० ९२ अ० । “पुत्रं विनिहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनञ्जयः ।” ९५ अ० । ३ नदीभेदे स्त्री ङीप् । भा० स० प० ९ अ० वरुण- सभावर्णने । “इरावती वितस्ता च सिन्धुर्देवनदी तथा” “इ- रावत्यां हतो भोजः कार्त्तवीर्य्यसमो युधि” भा० व० १२ अ० “शतद्रुकामहं तीर्त्वा तथा रम्यामिरावतीम्” । भा० क० ४४ अ० । “इरावत्यां महाभोजावग्निसूर्य्यसमौ युधि” हरिवं० १६१ । “इरावती धेनुमती हि भूतं” ऋ० ७, ९९, ३ । ४ अन्ना- दियुक्ते त्रि० “यासिष्टं वर्त्तिरश्विनाविरावत्” ऋ० ७, ४० ५ । “इरावत् हविरन्नादियुक्तम्” भा० । “सुनृतावन्तः सुभगा इरावन्तोहतप्रमाः” अथ० ७, ६०, ६ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0983-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें