🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इषुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इषुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इषुः

अर्थ: बाण

संस्कृत: बाणः · पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

व्युत्पत्ति: इष्-उ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इषु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इषु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इषु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइषुःइषूइषवः
द्वितीयाइषुम्इषूइषून्
तृतीयाइषुणाइषुभ्याम्इषुभिः
चतुर्थीइषवेइषुभ्याम्इषुभ्यः
पञ्चमीइषोःइषुभ्याम्इषुभ्यः
षष्ठीइषोःइष्वोःइषूणाम्
सप्तमीइषौइष्वोःइषुषु
सम्बोधनहे इषोहे इषूहे इषवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इषु
इषु
iṣu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाण के और नाम (2.8.87) कलम्ब · मार्गण · शर · पत्री · रोप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इषु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाण । तीर ।
२. क्षेत्रगणित में वृत्त के अंतर्गत जीवा के मध्यबिंदु से परिधि तक खींची हुई सीधी रेखा । दे॰ शर ।
३. पाँच की संख्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इषु m. f. an arrow, RV.; AV.; VS.; MBh.; Ragh.; Śak. &c.
(in mathematics) a versed sine
N. of a Soma ceremony, KātyŚr.
the number five, Sāh.
N. of a particular constellation, VarBṛ. xii, 7.
इषु [According to Dayānanda इषु may mean ‘ray of light’; cf. Gk. ἰός; Zd. ishu.]
इषु m. du. (also) N. of two Viṣṭutis, ŚrS.
इषु इषु-धि, &c. See 1. इष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इषुः [इष्-उ; cf. also Uṇ. 1. 13] 1 An arrow. --2 The number five. --3 (In Math.) A versed sine. --4 N. of a Soma ceremony. --Comp. --अग्रं, --अनीकं the point of an arrow. --असनं, --अस्त्रं the bow; राममिष्वसनदर्शनोत्सुकं R. 11. 37; ˚यंत्रमुक्तो बाणः Dk. 9. --आस a. throwing arrows. --(सः) {1} a bow. {2} an archer, a warrior; Bg. 1. 4, 17. --कारः, --कृत् m. an arrow-maker. --धरः, --भृत् m. an archer. --पथः, --विक्षेपः an arrow-shot, the range of an arrow. --प्रयोगः discharging an arrow; R. 2. 42. --मात्र a. having the length of an arrow (about {5} short spans or three feet.). --(त्रं) {1} the length of an arrow. {2} an altar (कुंड). --हस्त a. carrying arrows in the hand.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0281-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इषुः, पुं, स्त्री, (इष्यति गच्छतीति । इष् + उ ।) बाणः । इत्यमरः ॥ (“उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले” । इति शाकुन्तले २ अङ्के ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-214-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इषु" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इषुःइषु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इषु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इषुः 📚 ➤ बाण
संस्कृत: बाणः · पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इषु 📚बाण । तीर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इषु
बाण के और नाम (२.८.८७) — कलम्ब, मार्गण, शर, पत्री, रोप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • इषुः: इष्-उ (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें