🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:26:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इष्टी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इष्टी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इष्टी

अर्थ: कामना, प्रार्थना, इच्छा

संस्कृत: इच्छा, यज्ञः · पर्याय: वश, कान्त, काम

व्युत्पत्ति: इष्-क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. इष्टि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. इष्टि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. इष्टिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इष्टि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइष्टिःइष्टीइष्टयः
द्वितीयाइष्टिम्इष्टीइष्टीः
तृतीयाइष्ट्याइष्टिभ्याम्इष्टिभिः
चतुर्थीइष्टये / इष्ट्यैइष्टिभ्याम्इष्टिभ्यः
पञ्चमीइष्टेः / इष्ट्याःइष्टिभ्याम्इष्टिभ्यः
षष्ठीइष्टेः / इष्ट्याःइष्ट्योःइष्टीनाम्
सप्तमीइष्टौ / इष्ट्याम्इष्ट्योःइष्टिषु
सम्बोधनहे इष्टेहे इष्टीहे इष्टयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इष्टि
इष्टि
iṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. इच्छा । अभिलाषा ।
२. व्याकरण में भाष्यकार की वह समति जिसके विषय में सूत्रकार ने कुछ न लिखा हो । व्याकरण का वह नियम जो सूत्र और वार्तिक में न हो ।
३. यज्ञ ।
४. हवि ।
५. प्रप्ति तथा सिद्धि के निमित्त होनेवाला प्रयत्न ।
६. निवेदन ।
७. निमंत्रण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. इष्टि f. impulse, acceleration, hurry
invitation
order
despatch, RV.
2. इष्टि इस्, f. seeking, going after, RV.
endeavouring to obtain
wish, request, desire, RV.; VS. &c.
any desired object
a desired rule, a desideratum, a N. applied to the statement of grammarians who are considered as authoritative.
3. इष्टि f. sacrificing, sacrifice
an oblation consisting of butter, fruits, &c., opposed to the sacrifice of an animal or Soma, RV. i, 166, 14; x, 169, 2; ŚBr.; ĀśvŚr.; Yājñ.; Mn.; Śak.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (169,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इष्टिः f. [इष्-क्तिन्] 1 Wish, request, desire. --2 Seeking, striving to get. --3 Any desired object. --4 A desired rule or desideratum; (a term used with reference to Patañjali's additions to Kātyāyana's Vārtikas; इष्टयो भाष्यकारस्य, इति भाष्यकारेष्ट्या &c., cf. उपसंख्यान). --5 Impulse, hurry. --6 Invitation, order. --7 (यज्-क्तिन्) A sacrifice. --8 An oblation consisting of butter, food &c. --Comp. --अयनं a sacrifice lasting for a long time. --पचः {1} a miser. {2} a demon; an Asura; so ˚मुष्. --पशु an animal to be killed at a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0281-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इष्टिः, स्त्री, (इष्, यज् वा + क्तिन् ।) अभिलाषः । (इति भाष्यकारेष्ट्या गतार्थत्वात् । इति पाणिनिः ।) यागः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १० । ४ । “आरेभिरे जितात्मामः पुत्त्रियामिष्टिमृत्विजः” । “प्राजापत्यं निरूप्येष्टिं सर्व्वदेवसदक्षिणां” । इति मनुः । ६ । ३८ ।) श्लोकसंग्रहः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-215-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इष्टीइष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚 (व्युत्पत्ति: इष् + क्तिन्)
अन्य सम्भावना: इष्टि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | इष्टि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इष्टी 📚 ➤ कामना, प्रार्थना, इच्छा
संस्कृत: इच्छा, यज्ञः · पर्याय: वश, कान्त, काम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इष्टि 📚इच्छा । अभिलाषा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • इष्टी: इष् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬