🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:39:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईड

अर्थ: प्रार्थना करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्तुतौ

अंग्रेज़ी: to pray, to worship, to adore, to laud

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईड् + घञ्
  2. ईड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईड् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ईड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईडःईडौईडाः
द्वितीयाईडम्ईडौईडान्
तृतीयाईडेनईडाभ्याम्ईडैः
चतुर्थीईडायईडाभ्याम्ईडेभ्यः
पञ्चमीईडात् / ईडाद्ईडाभ्याम्ईडेभ्यः
षष्ठीईडस्यईडयोःईडानाम्
सप्तमीईडेईडयोःईडेषु
सम्बोधनहे ईडहे ईडौहे ईडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ईड् (अदादिगण) · अर्थ: प्रार्थना करना (स्तुतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईट्टेईडातेईडते
मध्यमईडिषेईडाथेईडिध्वे
उत्तमईडेईड्वहेईड्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईट्टे · लिट् (आत्मने.): ईडाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ईडिता · लृट् (आत्मने.): ईडिष्यते · लोट् (आत्मने.): ईट्टाम् · लङ् (आत्मने.): ऐट्ट · विधिलिङ् (आत्मने.): ईडीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईडिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐडिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐडिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईडन · ण्वुल्: ईडकः · तृच्: ईडिता · ण्यत्: ईड्यः · तव्य: ईडितव्यः · अनीयर्: ईडनीयः · क्त: ईडितः · क्तवतु: ईडितवान् · शानच्: ईडानः · क्त्वा: ईडित्वा · ल्यप्: प्रेड्य · तुमुन्: ईडितुम् · णमुल्: ईडम् · घञ्: ईडः · क्तिन्: ईट्टि · क्वसु: ईडाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईड
ईड
īḍa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईड स्तुतौ अदा० आत्म० सक० सेट् । ईड्वे ईडिषे ईडिध्वं ऐडिष्ट ईडाम्--बभूव आस चक्रे । ईडिता ईडिष्यते ऐडि- ष्यत । ईद्ध्यः ईडितः ईडनम् ईडा । “अग्निमीडे पुरौ- हितम्” ऋ० १, १, १ । डकारं लकारतया बह्वृचाः पठन्ति । “अज्मध्यस्थडकारञ्च लकारं बह्वृचा जगुः । अज्मध्यस्थढकारञ्च ल्हकारं तु यथाक्रममिति” ऋ० भा० वाक्योक्तेः । वङ्गदेशसम्प्रदायस्तु तयोः अज्मध्यस्थयोः डढकारतया पाठः इति भेदः । यास्कस्तु “ईडिरध्येषणक- र्म्मा पूजाकर्मा चेत्याह “गन्धर्वाः सुरसङ्घाश्च बहवश्च मह- र्षयः । अन्तरीक्षं गतं देवं गीर्भिरग्र्यामिरीडिरे” रामा० “नेडिषे यदि काकुत्स्थम्” भट्टिः “ईडानो देवा इष्टानाम्” ऋ० १०, ६६, १४ । “भवन्तमीड्यं भवतः पितेव” । “शालीनतामव्रजदीद्ध्यमानः” इति च रघुः । “अग्निः पूर्व्वेभिरृषिभिरीड्योनूतनैरुत” ऋ० १, १, २ । णिचि ईडयति ते ऐडिडत् त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईड, क, स्तुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चूरां-परं- सकं-सेट् ।) क ईडयति । इति दुर्गादासः ॥
ईड, ङ ल, स्तुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- आत्मं -सकं -सेट् ।) ल ङ ईट्टे । इति दुर्गादासः ॥ (यथा, रामायणे । ३ य काण्डे । “गन्धर्ब्बाः सुरसंघाश्च बहवश्च महर्षयः । अन्तरीक्षगतं देवं गीर्भिरग्र्याभिरीडिरे” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-215-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईडईड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईड् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: ईड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईड् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईड 📚 ➤ प्रार्थना करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्तुतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईड 📚स्तुतौ अदा० आत्म० सक० सेट् । ईड्वे ईडिषे ईडिध्वं ऐडिष्ट ईडाम्--बभूव आस…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईड: ईड् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें