🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:22:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईरः

अर्थ: वायु, हवा

व्युत्पत्ति: ईर्+ अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ईर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईरःईरौईराः
द्वितीयाईरम्ईरौईरान्
तृतीयाईरेणईराभ्याम्ईरैः
चतुर्थीईरायईराभ्याम्ईरेभ्यः
पञ्चमीईरात् / ईराद्ईराभ्याम्ईरेभ्यः
षष्ठीईरस्यईरयोःईराणाम्
सप्तमीईरेईरयोःईरेषु
सम्बोधनहे ईरहे ईरौहे ईराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईर
ईर
īra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईर १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ ईढ ।
ईर २ संज्ञा पुं॰ [ सं॰] वायु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर m. wind.
ईर mfn. driving, chasing, Nalac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर गतौ प्रेरणे च चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् । ईरयति ते--ईरति ऐरिरत्--त--ऐरीत् । ईरयाम्--ईराम् वा बभूव आस चकार । ईरयिता । ईरिता ईरयिष्यति- ईरिष्पति । ईरणम् । ईरितः इरयन्--इरन् । ईरः ईर्य्य- [] माणः । “आपः समुद्रमैरयन्” ऋ० ८, ६, १३ । “अंशो- रूर्म्मिमीरय” ऋ० ९, ७९, १४ । “यदस्य शुष्ममैरयन्” ऋ० २, १७, ३ “ऐरिरच्च महाक्रमम्” भट्टिः कथने च । “अथ वाचमीरयति” शत० ब्रा० “ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयति भवान्तिके भा० आनु० १४ अ० । विरोध- वाक्यञ्च यथेर्य्यमाणम्” भा० व० १३३ अ० । “दमयन्त्या यथेरितम्” भा० व० २७४३ । “हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भि- रीरितम्” रामा० “इतीरिता पत्ररथेन तेन” इतीरयित्वा विरचय्य वाङ्मयम्” नैष० । उद् उत्क्षेपणे । “उदीरयामासुःसलीलमक्षान्” रघुः । उच्चारणे कथने च “यदशोकोऽऽयमुदीरिष्यति” रघुः । “उदीरयामासुरिवोन्मदानाम्” रघुः । अभि + उद् + आभिमुख्येनोच्चारिते । “आस्तीकस्तिष्ठस्तिष्ठेति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयन्” मा० अ० २१७१ । सम् + उद् + सम्यगुच्चारे समुत्तीलिते च । पांशवोऽपि कुम- क्षेत्रे वायुना समुदीरिताः” भा० व० ५०७० । प्र + प्रेरणे । प्रेरयति । “समीरणः प्रेरयिता भवेति” कुमा० । “अपः प्रेरय सागरस्य बुध्नात्” अ० १०, ८९, ४ । “किमुद्दिश्य काश्यपेन मत्सकाशमृषयः प्रेरिताः स्युः” शकु० “या- त्रायै प्रेरयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत्” रघुः । सम् + सम्यक्प्रेरणे समुगुच्चारणे सम्यग्गतौ च “समीरणः । “समीरयाञ्चकाराथ राक्षसस्य कपिः शिलाम्” भट्टिः । “ताभिराभरणैः शब्दस्त्रासिताभिः समीरितः” भा० व० १२१८ अ० ।
ईर अदा० आत्म० सक० सेट् । ईर्त्तेईराते ईरते ऐवत ऐरिष्ट ईराम् बभूव आस--चक्रे ईरिष्यति “द्रप्सा मधुमन्त ईरते” ऋ० ५, ६३, १४ “रुशदीर्त्ते पयो गोः” ऋ० ९, ९१, ३ । “अस्मे राजास ईरताम्” ऋ० ४, ८, ७ । वायुप्रच्युतादिवोवृष्टिरीर्त्ते” तैत्ति० । अस्मात् निष्ठाया नेट् । “न हि राज्ञानुदीर्ण्णानाम्” भा० आ० ५१३८ श्लो० । “उदीर्ण्णरागप्रतिरोधकम् मुहुःः” माघः । अस्यैव पक्षे चुरादित्वं तेन न तस्य भ्वादित्वमित्येके ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर, कि गतौ । प्रेरणे । इति कविकल्पद्रुमः । (वा, चुरां-परं -सकं -सेट् ।) नुदि । कि ईरयति ईरति । नुदि प्रेरणे । इति दुर्गादासः ॥
ईर, ङ ल, कम्पे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां-आत्मं -सकं कम्पार्थे, अकं -सेट् ।) दीर्घादिः । ङ ल ईर्त्ते लता वायुना । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईरःईर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ईर् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईरः 📚 ➤ वायु, हवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईर 📚दे॰ 'ईढ'🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईरः: ईर् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें