🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:05:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईर
īra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईर १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ ईढ ।
ईर २ संज्ञा पुं॰ [ सं॰] वायु [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर m. wind.
ईर mfn. driving, chasing, Nalac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर गतौ प्रेरणे च चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् । ईरयति ते--ईरति ऐरिरत्--त--ऐरीत् । ईरयाम्--ईराम् वा बभूव आस चकार । ईरयिता । ईरिता ईरयिष्यति- ईरिष्पति । ईरणम् । ईरितः इरयन्--इरन् । ईरः ईर्य्य- [] माणः । “आपः समुद्रमैरयन्” ऋ० ८, ६, १३ । “अंशो- रूर्म्मिमीरय” ऋ० ९, ७९, १४ । “यदस्य शुष्ममैरयन्” ऋ० २, १७, ३ “ऐरिरच्च महाक्रमम्” भट्टिः कथने च । “अथ वाचमीरयति” शत० ब्रा० “ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयति भवान्तिके भा० आनु० १४ अ० । विरोध- वाक्यञ्च यथेर्य्यमाणम्” भा० व० १३३ अ० । “दमयन्त्या यथेरितम्” भा० व० २७४३ । “हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भि- रीरितम्” रामा० “इतीरिता पत्ररथेन तेन” इतीरयित्वा विरचय्य वाङ्मयम्” नैष० । उद् उत्क्षेपणे । “उदीरयामासुःसलीलमक्षान्” रघुः । उच्चारणे कथने च “यदशोकोऽऽयमुदीरिष्यति” रघुः । “उदीरयामासुरिवोन्मदानाम्” रघुः । अभि + उद् + आभिमुख्येनोच्चारिते । “आस्तीकस्तिष्ठस्तिष्ठेति वाचस्तिस्रोऽभ्युदैरयन्” मा० अ० २१७१ । सम् + उद् + सम्यगुच्चारे समुत्तीलिते च । पांशवोऽपि कुम- क्षेत्रे वायुना समुदीरिताः” भा० व० ५०७० । प्र + प्रेरणे । प्रेरयति । “समीरणः प्रेरयिता भवेति” कुमा० । “अपः प्रेरय सागरस्य बुध्नात्” अ० १०, ८९, ४ । “किमुद्दिश्य काश्यपेन मत्सकाशमृषयः प्रेरिताः स्युः” शकु० “या- त्रायै प्रेरयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत्” रघुः । सम् + सम्यक्प्रेरणे समुगुच्चारणे सम्यग्गतौ च “समीरणः । “समीरयाञ्चकाराथ राक्षसस्य कपिः शिलाम्” भट्टिः । “ताभिराभरणैः शब्दस्त्रासिताभिः समीरितः” भा० व० १२१८ अ० ।
ईर अदा० आत्म० सक० सेट् । ईर्त्तेईराते ईरते ऐवत ऐरिष्ट ईराम् बभूव आस--चक्रे ईरिष्यति “द्रप्सा मधुमन्त ईरते” ऋ० ५, ६३, १४ “रुशदीर्त्ते पयो गोः” ऋ० ९, ९१, ३ । “अस्मे राजास ईरताम्” ऋ० ४, ८, ७ । वायुप्रच्युतादिवोवृष्टिरीर्त्ते” तैत्ति० । अस्मात् निष्ठाया नेट् । “न हि राज्ञानुदीर्ण्णानाम्” भा० आ० ५१३८ श्लो० । “उदीर्ण्णरागप्रतिरोधकम् मुहुःः” माघः । अस्यैव पक्षे चुरादित्वं तेन न तस्य भ्वादित्वमित्येके ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईर, कि गतौ । प्रेरणे । इति कविकल्पद्रुमः । (वा, चुरां-परं -सकं -सेट् ।) नुदि । कि ईरयति ईरति । नुदि प्रेरणे । इति दुर्गादासः ॥
ईर, ङ ल, कम्पे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां-आत्मं -सकं कम्पार्थे, अकं -सेट् ।) दीर्घादिः । ङ ल ईर्त्ते लता वायुना । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें