🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:45:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईर्ष्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईर्ष्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईर्ष्य

अर्थ: ईर्ष्या करना, द्वेष करना

संस्कृत: ईर्ष्यायाम्

अंग्रेज़ी: to envy, to grudge

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर्ष्य् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ईर्ष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ईर्ष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर्ष्य् (भ्वादिगण) · अर्थ: ईर्ष्या करना, द्वेष करना (ईर्ष्यायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईर्ष्यतात् / ईर्ष्यताद् / ईर्ष्यतुईर्ष्यताम्ईर्ष्यन्तु
मध्यमईर्ष्य / ईर्ष्यतात् / ईर्ष्यताद्ईर्ष्यतम्ईर्ष्यत
उत्तमईर्ष्याणिईर्ष्यावईर्ष्याम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईर्ष्यति · लिट्: ईर्ष्याञ्चकार · लुट्: ईर्ष्यिता · लृट्: ईर्ष्यिष्यति · लोट्: ईर्ष्यतात् · लङ्: ऐर्ष्यत् · विधिलिङ्: ईर्ष्येत् · आशीर्लिङ्: ईर्ष्यात् · लुङ्: ऐर्ष्यीत् · लृङ्: ऐर्ष्यिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईर्ष्यण · ण्वुल्: ईर्ष्यकः · तृच्: ईर्ष्यिता · ण्यत्: ईर्ष्यः · तव्य: ईर्ष्यितव्यः · अनीयर्: ईर्ष्यणीयः · क्त: ईर्ष्यितः · क्तवतु: ईर्ष्यितवान् · शतृ: ईर्ष्यन् · स्य-शतृ: ईर्ष्यिष्यन् · क्त्वा: ईर्ष्यित्वा · ल्यप्: प्रेर्ष्य · तुमुन्: ईर्ष्यितुम् · णमुल्: ईर्ष्यम् · घञ्: ईर्ष्यः · क्तिन्: ईर्ष्टि · क्वसु: ईर्ष्याम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईर्ष्य्
ईर्ष्य्
īrṣy
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर्ष्य् or ईर्क्ष्य् cl. 1. P. ईर्ष्यति (p. ईर्ष्यत्, TS.), ईर्ष्यां-चकार, ईर्ष्यितुम् or ईर्क्ष्यति, Pāṇ.; Vop.; Dhātup.; to envy, feel impatient at another's prosperity (with dat.) : Desid. ईर्ष्यिषिषति or ईर्ष्यियिषति Comm. on Pāṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर्ष्य्, ईर्क्ष्य् {c1c} P. (ईर्ष्यति, ईर्ष्यांचकार, ईर्ष्यितुं, ईष्यिंत) To envy, be jealous of, be impatient of the success of (with dat. of person); हरये ईर्ष्यति Sk.; Śi. 8. 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईर्ष्यईर्ष्य् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईर्ष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ईर्ष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईर्ष्य 📚 ➤ ईर्ष्या करना, द्वेष करना
संस्कृत: ईर्ष्यायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईर्ष्य् 📚or ईर्क्ष्य् cl. 1. P. ईर्ष्यति (p. ईर्ष्यत्, TS.), ईर्ष्यां-चकार, ई…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें