🕉️ 28 October 2026, Wednesday · 06:27:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईर्ष्यति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईर्ष्यति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईर्ष्यति

अर्थ: ईर्ष्या करना, द्वेष करना

संस्कृत: ईर्ष्यायाम्

अंग्रेज़ी: to envy, to grudge

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर्ष्य् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. ईर्ष्यता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: ईर्ष्य + तल् (भाववाचक)
  3. ईर्ष्यत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईर्ष्य् + शतृ
  4. ईर्ष्यत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईर्ष्य् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर्ष्य् (भ्वादिगण) · अर्थ: ईर्ष्या करना, द्वेष करना (ईर्ष्यायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईर्ष्यतिईर्ष्यतःईर्ष्यन्ति
मध्यमईर्ष्यसिईर्ष्यथःईर्ष्यथ
उत्तमईर्ष्यामिईर्ष्यावःईर्ष्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईर्ष्यति · लिट्: ईर्ष्याञ्चकार · लुट्: ईर्ष्यिता · लृट्: ईर्ष्यिष्यति · लोट्: ईर्ष्यतात् · लङ्: ऐर्ष्यत् · विधिलिङ्: ईर्ष्येत् · आशीर्लिङ्: ईर्ष्यात् · लुङ्: ऐर्ष्यीत् · लृङ्: ऐर्ष्यिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईर्ष्यण · ण्वुल्: ईर्ष्यकः · तृच्: ईर्ष्यिता · ण्यत्: ईर्ष्यः · तव्य: ईर्ष्यितव्यः · अनीयर्: ईर्ष्यणीयः · क्त: ईर्ष्यितः · क्तवतु: ईर्ष्यितवान् · शतृ: ईर्ष्यन् · स्य-शतृ: ईर्ष्यिष्यन् · क्त्वा: ईर्ष्यित्वा · ल्यप्: प्रेर्ष्य · तुमुन्: ईर्ष्यितुम् · णमुल्: ईर्ष्यम् · घञ्: ईर्ष्यः · क्तिन्: ईर्ष्टि · क्वसु: ईर्ष्याम्बभूवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईर्ष्यतिईर्ष्य् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
अन्य सम्भावना: ईर्ष्यता (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: ईर्ष्य + तल् (भाववाचक) | ईर्ष्यत् (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईर्ष्य् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईर्ष्यति ➤ ईर्ष्या करना, द्वेष करना
संस्कृत: ईर्ष्यायाम्

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से, और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें