🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:25:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईशसखः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईशसखः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईशसखः

अर्थ: कुबेर का विशेषण

व्युत्पत्ति: ईश-सखः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईशसख (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ईशसख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईशसखःईशसखौईशसखाः
द्वितीयाईशसखम्ईशसखौईशसखान्
तृतीयाईशसखेनईशसखाभ्याम्ईशसखैः
चतुर्थीईशसखायईशसखाभ्याम्ईशसखेभ्यः
पञ्चमीईशसखात् / ईशसखाद्ईशसखाभ्याम्ईशसखेभ्यः
षष्ठीईशसखस्यईशसखयोःईशसखानाम्
सप्तमीईशसखेईशसखयोःईशसखेषु
सम्बोधनहे ईशसखहे ईशसखौहे ईशसखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईशसख
ईशसख
īśasakha
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईशसख संज्ञा पुं [सं॰] कुबेर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशसख पु० ६ त० टच्समा० । कुवेरे । बहु० म टच् । ईशसखा इत्येव । ईशमित्रादयोऽप्यत्र । ईशेन यथा ऽस्यसख्यं तथा भारते वर्णितं यथा । “पिता- मही रावणस्य साक्षाद्देवः प्रजापतिः । स्वयम्भुः सर्व- लोकानां प्रभुः स्रष्टा महातपाः । पुलस्त्यो नाम तस्या- सीन्मानसोदयितः सुतः । तस्य वैश्रवणी नाम गवि पुत्रो- ऽभवत् प्रभुः । पितरं स समुत्सृज्य पितामहमुपस्थितः । तस्य कोपात् पिता राजन्! ससर्ज्जात्मानमात्मना । स जज्ञे विश्रवा नाम तस्यात्मार्द्धेन वै द्विजः । प्रतीकाराय स- क्रोधस्ततो वैश्रवणस्य वै । पितामहस्तु प्रीतात्मा ददौ वै- श्रवणस्य ह । अमरत्वं धनेशत्वं लोकपालत्वमेव च । ईशानेन तथा सख्यं पुत्रञ्च नलकूवरम् । राजधानीं नि- वेशञ्च लङ्कां रक्षोगणान्विताम् । विमानं पुष्पकं नाम कामगञ्च ददो प्रभुः । यक्षाणामाधिपत्यञ्च राजराजत्वमेव च” भा० व० २७३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशसखः, पुं, (ईशस्य सखा बन्धुः राजाहःसखिभ्यः टच् ।) कुवेरः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईशसखःईशसख (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईशसखः 📚 ➤ कुबेर का विशेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईशसख 📚कुबेर🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें