🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईशा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईशा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईशा

अर्थ: अपनाने वाला, स्वामी, मालिक

संस्कृत: हलयुगयोर्मध्यकाष्ठम् · पर्याय: लाङ्गलदण्ड

व्युत्पत्ति: ईश्-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ईशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ईशा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ईश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. ईशा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. ईश (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ईशा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईशाईशेईशाः
द्वितीयाईशाम्ईशेईशाः
तृतीयाईशयाईशाभ्याम्ईशाभिः
चतुर्थीईशायैईशाभ्याम्ईशाभ्यः
पञ्चमीईशायाःईशाभ्याम्ईशाभ्यः
षष्ठीईशायाःईशयोःईशानाम्
सप्तमीईशायाम्ईशयोःईशासु
सम्बोधनहे ईशेहे ईशेहे ईशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईशा
ईशा
īśā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईशा संज्ञा स्त्री [सं॰]
१. ऐश्वर्य ।
२. ऐश्वर्यसंपन्न स्त्री ।
३. दुर्गा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईशा (आ), f. faculty, power, dominion, AV.; VS.; ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशा स्त्री ईश--अ । १ ऐश्वर्य्ये । “ईशायै मन्युं राजानं बर्हिषि- दधुरिन्द्रियम्” यजु० २१, ५७ । “ईशायै ईशनमीशा” वेददी० ईष्टे ईश--क । २ ऐश्वर्य्यान्वितायां स्त्रियां ३ दुर्गायां च । ईशस्य पत्नीत्यर्थे तु ङीप् । ईशी ईशपत्न्यां दुर्गायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशा, स्त्री, (ईश + अ + टाप् ।) लाङ्गलदण्डः । इत्य- मरटीका शब्दरत्नावली च ॥ (यथा महाभारते वनपर्ब्बणि घोषयात्रापर्ब्बणि २४० । ३० । “ईशामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन्” ।) (ईशस्य महादेवस्य पत्नी । दुर्गा ॥ ईशस्य प्रभोः पत्नी इति व्युत्पत्त्या स्वामिपत्नी । प्रभुस्त्री यथा, अथर्व्ववेदे ११ । ८ । १७ “ईशा वशस्य या जाया” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईशाईशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ईश् + अ)
अन्य सम्भावना: ईशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ईशा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईशा 📚 ➤ अपनाने वाला, स्वामी, मालिक
संस्कृत: हलयुगयोर्मध्यकाष्ठम् · पर्याय: लाङ्गलदण्ड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईशा 📚ऐश्वर्य🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईशा: ईश् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें