🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:46:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईश्वरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईश्वरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईश्वरा

अर्थ: शक्तिसम्पन्न, योग्य, समर्थ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईश्वरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ईश्वर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ईश्वर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. ईश्वरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. ईश्वरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. ईश्वरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ईश्वरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईश्वराईश्वरेईश्वराः
द्वितीयाईश्वराम्ईश्वरेईश्वराः
तृतीयाईश्वरयाईश्वराभ्याम्ईश्वराभिः
चतुर्थीईश्वरायैईश्वराभ्याम्ईश्वराभ्यः
पञ्चमीईश्वरायाःईश्वराभ्याम्ईश्वराभ्यः
षष्ठीईश्वरायाःईश्वरयोःईश्वराणाम्
सप्तमीईश्वरायाम्ईश्वरयोःईश्वरासु
सम्बोधनहे ईश्वरेहे ईश्वरेहे ईश्वराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईश्वरा
ईश्वरा
īśvarā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईश्वरा संज्ञा स्त्री [सं॰]
१. दुर्गा ।
२. लक्ष्मी ।
३. शक्ती [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईश्वरा (आ or ई), f. N. of Durgā
of Lakṣmī
of any other of the Śaktis or female energies of the deities
N. of several plants, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईश्वरा, स्त्री, (ईश्वर + टाप् । पुंयोगविवक्षामावात् न ङीष् ।) दुर्गा । (“विन्यस्तमङ्गलमहौषधिरीश्वरायाः स्रस्तोरगप्रतिसरेण करेण पाणिः” । इति किराते । “ईश्वराया गौर्य्याः, स्थेषभासे- त्यादिना वरच् । पुंयोगविवक्षाभावात् न ङीष्” इति तट्टीका ॥) लक्ष्मीः । सरस्वत्यादिशक्तिः । इति शव्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-217-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईश्वराईश्वरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईश्वर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ईश्वर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईश्वरा 📚 ➤ शक्तिसम्पन्न, योग्य, समर्थ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईश्वरा 📚दुर्गा🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬