🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:10:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उक्थ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उक्थ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उक्थ्य

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: accompanied by verse or praise, consisting of praise, deserving praise, skilled in praising, RV.; AV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उक्थ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उक्थ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उक्थ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउक्थ्यःउक्थ्यौउक्थ्याः
द्वितीयाउक्थ्यम्उक्थ्यौउक्थ्यान्
तृतीयाउक्थ्येनउक्थ्याभ्याम्उक्थ्यैः
चतुर्थीउक्थ्यायउक्थ्याभ्याम्उक्थ्येभ्यः
पञ्चमीउक्थ्यात् / उक्थ्याद्उक्थ्याभ्याम्उक्थ्येभ्यः
षष्ठीउक्थ्यस्यउक्थ्ययोःउक्थ्यानाम्
सप्तमीउक्थ्येउक्थ्ययोःउक्थ्येषु
सम्बोधनहे उक्थ्यहे उक्थ्यौहे उक्थ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उक्थ्य
उक्थ्य
ukthya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उक्थ्य᳙ mfn. accompanied by verse or praise, consisting of praise, deserving praise, skilled in praising, RV.; AV.
accompanied by Ukthas, ŚBr.; KātyŚr.
उक्थ्य᳙ (अस्), m. a libation (ग्रह) at the morning and midday sacrifice, TS.; ŚBr.; KātyŚr.
(scil. क्रतु) N. of a liturgical ceremony (forming part of the Jyotiṣṭoma &c.), AV.; TS.; ĀśvŚr. &c.
a Soma-yajña, Lāṭy.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उक्थ्य a. [उक्थमर्हति यत्] 1 Accompanied by praise. --2 Deserving praise or verses. --क्थ्यः 1 A libation at the morning and midday sacrifices. --2 N. of a sacrifice formng part of the ज्योतिष्टोम sacrifice. --3 A Soma sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0285-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उक्थ्य त्रि० उक्थमर्हति यत् । शस्त्रस्तुत्ये देवादौ । “इन्द्रः सहस्त्रदाव्नां वरुणः शंस्यानां क्रतुर्भवत्युक्थ्यः” ऋ० १, १७, ५ । “उकुथ्यः स्तुत्यः” भा० “होता गृणीत उक्थ्यः” ऋ० १, ७९, १२ । २ उक्थसाधने शस्त्रे च । “गाय गायत्रमुक्थ्यम्” ऋ० १, ३८, १४ । उक्थ्यं शस्त्र- योग्यं गायत्रमुक्थ्यम्” भा० । उक्थसम्बन्धित्वात् ३ शस्त्रे ऽपि । “उक्थ्यं वाचि घोषाय त्वेति शस्त्वा जपेत्” आश्व० श्रौ० ५, ९, २६ । “उक्थ्यं शस्त्रं शस्त्रसम्बन्धितया” नारा० वृत्तिः । “सोमयागात् परं कर्त्तव्येषु षट्सु यागेषु मध्ये ४ यज्ञभेदे स च । “प्रथमं सोपा” इत्युपक्रम्य “षडु- त्तरे” “अत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽति- रात्रोऽप्तोर्यामः कात्या० १०, ९, २७, २८ विहितः । तत्प्रकारस्तु तत्रैव दर्शितः प्राक् । तस्य उक्थसाध्यत्वात् उक्थ्यमिति नाम । “उक्थे तु होत्रकाणाम्” १ । “तृतीयसवनैव्यनुवर्त्तते । उक्थे त्वयं विशेषः । तृतीयसवने होत्रकाणामपि शस्त्राणि भवेयुः । तानीमानीत्याह” वृत्तिः । “एह्युषु ब्रुवा- णि तआग्निरगामि भारतश्चर्षणीधृतमस्तभ्राद्यामसुर इति तृचाविन्द्रावरुणा युवमावां राजानाविन्द्रावरुणा मधुमत्त- [] मस्येति याज्या । वयमु त्वामपूर्व्वयो न इदमिदं पुरेति प्रगाथौ । सर्वाः ककुभः प्रमंहिष्ठायोदप्रुतोऽच्छाम इन्द्रं वृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्व इति याज्या । अघाहीन्द्र गिर्वण इयन्त इन्द्र गिर्वण क्रतुर्जनित्रीनू मर्त्तो भवा- मित्रः स वां कर्मणेन्द्राविष्णू मदपती मदानामिति याज्या” २ । “अत्र सर्वाः ककुभ इत्युक्तं किमनेनोक्तम् । काकुभेषु तावत् प्रगाथेषु तृतीयपञ्चमयोरभ्यासे सति ककुभ एव सर्वा भवन्ति । तथैव च स्तुवन्ति छन्दोगाः । अतोऽन्यत् प्रयोजनमन्वेषणीयम् । तदिदमुच्यते । होत्र- काश्च येषां प्रगाथाः स्तोत्रीयानुरूपा इतीन्द्रनिहव- ब्राह्मणस्पत्यवच्छंसनं विहितम् । तत्र वार्हतानामेवायं विधिरित्युक्तत्वात् काकुभेष्वनुप्राप्नोति तन्निवृत्त्यर्थं क- कुभ इति वचनम् । सवग्रहणं सर्वकाकुभप्रगाथसंग्र- हार्थम् । तेन वार्हतेष्वेवासौ विधिरिति मन्तव्यम् । “इत्यन्त उक्थ्यः” ३ । “एवमन्त उक्थ्यः क्रतुरित्यर्थः । इत्यन्तोऽग्निष्टोम इत्यस्यानन्तरम् एतानि शस्त्राण्युक्थ्यः इत्यन्ते उक्थ्य इत्येतावत्युच्यमाने एतानि शस्त्राण्युक्थ्य एवेति गम्यते । तत् किमर्थमुक्थे तु होत्रकाणामित्यत्रो- क्थग्रहणम् । अयमभिप्रायः । अथ सोमेनेति त्रिष्व- ध्यायेषु ज्योतिष्टोमाख्यः सोमयागोऽधिकृतः, स च संस्याभेदान्नामभेदाच्चतुर्धा भिन्नो व्युत्पादितो भवति । तत्र सर्वत्र सोमेन यजेतेत्येतद्विधिविहित एवैको यागः केनचिदुपाधिवशेनाभ्यस्तो भिन्नो नाम प्रतीयते । अतः सर्वेषां प्रकरणित्वे प्राप्ते अग्निष्टोम एव प्रकरणी, अन्ये तस्यैव गुणा विकारा इति ज्ञापयितुमुक्थ्य इत्यु- च्यते । उक्थ्य एतावदेवौपदेशिकं, अन्यत् सर्वमातिदेशिक- मित्यर्थैत्येवं आश्व० श्रौ० ६, १, क० तस्य प्रकारोऽमिहितः उक्थेन संस्कार्य्ये ग्रहरूपे ५ पात्रभेदे । “उक्थ्यमुपयाम गृहीत, इति” कात्या० ९, ६, २१ । “उक्थ्यादि” कात्या० १४, २, १० उक्थ्यग्रहणादि प्राकृतं कर्म्म भवति उक्थ्यस्थाल्या उक्थ्यसंज्ञकं ग्रहं गृह्णाति” कर्कः । प्रागुक्थ्यान्मरुत्वतीयमृतुपात्रेण इन्द्रमरुत्व इति” कात्या० १०, १, १४ । आग्रवणग्रहणानन्तरमुक्थ्यग्रहणात् प्रा- गिति” कर्कः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उक्थ्यउक्थ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उक्थ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उक्थ्य 📚 ➤ accompanied by verse or praise, consisting of praise, deserving praise, skilled in praising, RV.; AV. (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उक्थ्य 📚᳙ mfn. accompanied by verse or praise, consisting of praise, deserving…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें