🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:15:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उतपनना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उतपन्+अना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उतपन्

अर्थ: संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: सन्तापे

अंग्रेज़ी: to be angry, to burn, to become hot, to envy, to glow, to shine, to perform penance,to heat, to suffer pain,to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तपत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + तप् + शतृ
  2. तपत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तप् + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तपत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपान्तपन्तौतपन्तः
द्वितीयातपन्तम्तपन्तौतपतः
तृतीयातपतातपद्भ्याम्तपद्भिः
चतुर्थीतपतेतपद्भ्याम्तपद्भ्यः
पञ्चमीतपतःतपद्भ्याम्तपद्भ्यः
षष्ठीतपतःतपतोःतपताम्
सप्तमीतपतितपतोःतपत्सु
सम्बोधनहे तपन्हे तपन्तौहे तपन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तप् (भ्वादिगण) · अर्थ: संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (सन्तापे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतपतितपतःतपन्ति
मध्यमतपसितपथःतपथ
उत्तमतपामितपावःतपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तपति · लिट्: तताप · लुट्: तप्ता · लृट्: तप्स्यति · लोट्: तपतात् · लङ्: अतपत् · विधिलिङ्: तपेत् · आशीर्लिङ्: तप्यात् · लुङ्: अताप्सीत् · लृङ्: अतप्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तपन · ण्वुल्: तापकः · तृच्: तप्ता · यत्: तप्यः · तव्य: तप्तव्यः · अनीयर्: तपनीयः · क्त: तप्तः · क्तवतु: तप्तवान् · शतृ: तपन् · स्य-शतृ: तप्स्यन् · क्त्वा: तप्त्वा · ल्यप्: प्रतप्य · तुमुन्: तप्तुम् · णमुल्: तापम् · घञ्: तापः · क्तिन्: तप्ति · क्वसु: तेपिवान्

अना

अर्थ: गाड़ी

संस्कृत: पर्याय: शकट

व्युत्पत्ति: अन्+असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  4. अनास् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. अनास् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  7. अना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  8. अन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनाःअनसौअनसः
द्वितीयाअनसम्अनसौअनसः
तृतीयाअनसाअनोभ्याम्अनोभिः
चतुर्थीअनसेअनोभ्याम्अनोभ्यः
पञ्चमीअनसःअनोभ्याम्अनोभ्यः
षष्ठीअनसःअनसोःअनसाम्
सप्तमीअनसिअनसोःअनस्सु / अनःसु
सम्बोधनहे अनःहे अनसौहे अनसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तपत्
तपत्
tapat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तपत् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चंद्रमा ।
२. छाता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपत् mfn. pr. p. √ 2. तप्, q.v.
तपत् cf. तापत्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उतपन्तपत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + तप् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: तपत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तप् + शतृ
अनाअनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | अना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उतपन् 📚 ➤ संतप्त होना, जलना, जलाना, तप्त करना, मन में या शरीर में जलना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: सन्तापे

अना 📚 ➤ गाड़ी
संस्कृत: पर्याय: शकट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तपत् 📚चंद्रमा🟠🔵
अनस् 📚n. (√ अन्, Uṇ.), a cart, RV. &c🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
उतपननाउतपन् + अनाहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उतपन्: उत् + तप् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)
  • अना: अन्+असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें