🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:17:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उताल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उताले

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उताले

अर्थ: स्थापना करना, बिठाना, पूर्ण होना, सिद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्रतिष्ठायाम्

अंग्रेज़ी: to establish, to make someone sit, to complete

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ताला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तल् + अच्
  2. ताला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: उत् + तल् + अच्
  3. ताला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: उत् + तल् + अच्
  4. ताला (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: उत् + तल् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ताला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातालातालेतालाः
द्वितीयातालाम्तालेतालाः
तृतीयातालयातालाभ्याम्तालाभिः
चतुर्थीतालायैतालाभ्याम्तालाभ्यः
पञ्चमीतालायाःतालाभ्याम्तालाभ्यः
षष्ठीतालायाःतालयोःतालानाम्
सप्तमीतालायाम्तालयोःतालासु
सम्बोधनहे तालेहे तालेहे तालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तल् (चुरादिगण) · अर्थ: स्थापना करना, बिठाना, पूर्ण होना, सिद्ध करना (प्रतिष्ठायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतालयतितालयतःतालयन्ति
मध्यमतालयसितालयथःतालयथ
उत्तमतालयामितालयावःतालयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तालयति · लट् (आत्मने.): तालयते · लिट्: तालयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): तालयाञ्चक्रे · लुट्: तालयिता · लुट् (आत्मने.): तालयिता · लृट्: तालयिष्यति · लृट् (आत्मने.): तालयिष्यते · लोट्: तालयतात् · लोट् (आत्मने.): तालयताम् · लङ्: अतालयत् · लङ् (आत्मने.): अतालयत · विधिलिङ्: तालयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तालयेत · आशीर्लिङ्: ताल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तालयिषीष्ट · लुङ्: अतीतलत् · लुङ् (आत्मने.): अतीतलत · लृङ्: अतालयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तालन · ण्वुल्: तालकः · तृच्: तालयिता · यत्: ताल्यः · तव्य: तालयितव्यः · अनीयर्: तालनीयः · क्त: तालितः · क्तवतु: तालितवान् · शतृ: तालयन् · स्य-शतृ: तालयिष्यन् · शानच्: तालयमानः · क्त्वा: तालयित्वा · ल्यप्: प्रताल्य · तुमुन्: तालयितुम् · णमुल्: तालम् · क्तिन्: ताल्ति · क्वसु: तालयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ताला
ताला
tālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ताला १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तलक] लोहे, पीतल, आदि की वह कल जिसे बंद किवाड़, संदूक आदि की कुंडी में फँसा देने से किवाड़ या संदूक बिना कुंजी के नहीं खुल सकता । कपाट अवरुद्ध रखने का यंत्र । जंदरा । कुल्फ । क्रि॰ प्र॰—खुलना ।—खोलना ।—बंद होना ।—करना ।—लगना ।—लगानवा । यौ॰—ताला कुंजी । मुहा॰—ताला जकड़ना = ताला लगाकर बंद करना । ताला तोड़ना = किसी दूसरी के वस्तु को चुराने या लूटने के लिये उसके घर, संदूक आदि में लगे हुए ताले को तोड़ना । ताला भिड़ना । ताला बंद होना । ताला भेड़ना = ताला लगाना ।
ताला पु २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] ताल । उ॰—बिनहीं ताला ताल बजावे ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ १४० ।
ताला ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ ताले] भाग्य । उ॰—मेरे ताले केरा आया सो एक भार । यकायक झाँककर देखे मुँज नार ।—दक्खिनी॰ पृ॰ २८२ ।
ताला ४ संज्ञा पुं॰ [देश॰] उरस्राण । छाती का कवच । उ॰—तोरत रिपु ताले आले रुधिर पनाले चालत हैं ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ २७ ।
ताला पु † ५ संज्ञा स्त्री॰ [?] देरी । उ॰—चाहे दुरग तकूँ तजि ताला ।—रा॰ रू॰, पृ॰ ३४४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताला (आ), f. (g. कुण्डादि) See मास-
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (445,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ताला" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उतालेताला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + तल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: ताला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: उत् + तल् + अच् | ताला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: उत् + तल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उताले 📚 ➤ स्थापना करना, बिठाना, पूर्ण होना, सिद्ध करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्रतिष्ठायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ताला 📚लोहे, पीतल, आदि की वह कल जिसे बंद किवाड़, संदूक आदि की कुंडी में फँसा …🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उताले: उत् + तल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें