🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:14:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उत्तमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उत्तमा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उत्तमा

अर्थ: सर्वोत्तम, श्रेष्ठ

संस्कृत: अत्यन्तोत्कृष्टस्त्री · पर्याय: वरारोहा, मत्तकाशिनी, वरवर्णिनी

व्युत्पत्ति: उद्+तमप् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत्तमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उत्तमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. उत्तमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. तमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + तम् + अच्
  5. उत्तमा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. उत्तम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. तमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + तम् + अच्
  8. तमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + तम् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उत्तमा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्तमाउत्तमेउत्तमाः
द्वितीयाउत्तमाम्उत्तमेउत्तमाः
तृतीयाउत्तमयाउत्तमाभ्याम्उत्तमाभिः
चतुर्थीउत्तमायैउत्तमाभ्याम्उत्तमाभ्यः
पञ्चमीउत्तमायाःउत्तमाभ्याम्उत्तमाभ्यः
षष्ठीउत्तमायाःउत्तमयोःउत्तमानाम्
सप्तमीउत्तमायाम्उत्तमयोःउत्तमासु
सम्बोधनहे उत्तमेहे उत्तमेहे उत्तमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उत्तमा
उत्तमा
uttamā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्तमा १ वि॰ [सं॰ उत्तम का वि॰ स्त्री॰] अच्छी । भली ।
उत्तमा २ संज्ञा स्त्री॰
१. पुरी विशेष ।
२. शूक रोग के १८ भेदों में से एक जिसमें अजीर्ण तथा रक्तपित्त को प्रयोग से इंद्रिय पर मूँग या उर्द की सी लाल फुंसियाँ ही जाती हैं ।
३. दूधी । दुद्धी दुग्धिका ।
४. इंदीवरा । युग्मफल ।
५. हिदी साहित्य समेलन की एक परिक्षा का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-तमा f. a kind of Piḍakā or pustule, Suśr.
the plant Oxystelma Esculentum (Asclepias Rosea Roxb.), Suśr.
an excellent woman (one who is handsome, healthy, and affectionate), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (177,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तमा स्त्री उत्कृष्टसोन्दर्य्यान्वितायाम् स्त्रियाम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1090,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तमा, स्त्री, (अतिशयेन उत्कृष्टा । उत् + तमप् + टाप् ।) उत्कृष्टा नारी । तत्पर्य्यायः । वरारोहा २ मत्तकाशिनी ३ वरवर्णिनी ४ । इत्यमरः ॥ मत्त- काषिणी ५ । मत्तकासिनी ६ । इति तट्टीका ॥ दुग्धिकावृक्षः । इति मेदिनी ॥ स्वीयादिनायिका- भेदः । अस्या लक्षणम् । अहितकारिण्यपि प्रिये हितकारिणी । अस्याश्चेष्टा उत्तमा एव । इति रसमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-224-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उत्तमाउत्तमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उत्तमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | उत्तमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उत्तमा 📚 ➤ सर्वोत्तम, श्रेष्ठ
संस्कृत: अत्यन्तोत्कृष्टस्त्री · पर्याय: वरारोहा, मत्तकाशिनी, वरवर्णिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उत्तमा 📚अच्छी । भली🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उत्तमा
श्रेष्ठ स्त्री (२.६.४) — वरारोहा, मत्तकाशिनी, वरवर्णिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उत्तमा = उत्त + मा कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • उत्तमा: उद्+तमप् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें