🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:16:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदञ्क्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदञ्क्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदञ्क्

अर्थ: ऊपर की ओर मुड़ा हुआ, या जाता हुआ

व्युत्पत्ति: उद्+अञ्च्+क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदञ्च् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उदञ्च् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. उदञ्च् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. उदञ्च् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. उदञ्च् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  6. उदञ्च् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. उदञ्च् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदञ्च् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदञ्क् / उदञ्ग्उदञ्चीउदञ्ञ्चि
द्वितीयाउदञ्क् / उदञ्ग्उदञ्चीउदञ्ञ्चि
तृतीयाउदञ्चाउदञ्ग्भ्याम्उदञ्ग्भिः
चतुर्थीउदञ्चेउदञ्ग्भ्याम्उदञ्ग्भ्यः
पञ्चमीउदञ्चःउदञ्ग्भ्याम्उदञ्ग्भ्यः
षष्ठीउदञ्चःउदञ्चोःउदञ्चाम्
सप्तमीउदञ्चिउदञ्चोःउदञ्क्षु
सम्बोधनहे उदञ्क् / हे उदञ्ग्हे उदञ्चीहे उदञ्ञ्चि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदञ्च्
उदञ्च्
udañc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उद्-√ अञ्च् P. -अचति [Ved.] and -अञ्चति, to elevate, raise up, lift up, throw up, RV. v, 83, 8; VS.; ŚBr. &c.; to ladle out, AV. Comm. on Pāṇ.; to cause, effect, Prasannar.; to rise, arise, Bālar.; Sāh.; to resound, Rājat. : Pass. -अच्यते, to be thrown out; to come forth, proceed, BṛĀrUp. v, 1 : Caus. -अञ्चयति, to draw up, raise, elevate, Daś.; Bālar.; to send forth, utter, cause to resound (see उद्-अञ्चित).
उद्-अच् or 2. उद्-अञ्च् (उद्- 2. अञ्च्), mf(ईची)n. turned or going upwards, upper, upwards (opposed to अधराञ्च्), RV. ii, 15, 6; x, 86, 22; ChUp. &c.; turned to the north, northern (opposed to दक्षिण), AV.; VS.; ŚBr.; Megh.; Ragh. &c.; subsequent, posterior, L.; (उदीची), f. (scil. दिश्) the northern quarter, the north; (2. उदक्; for 1. see col. 1) ind. above; northward, RV.; VS.; ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c.; subsequently, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदंच् {c1c} U. [उद्-अंच्] 1 To raise, elevate, lift or throw up, draw up (as water); एकैकमेव पादमुदच्य तिष्ठति अश्वः Śat. Br.; उदंचिताक्षः Bk. 2. 31; उदंचय मुखं मनाक् Vb. 3. 27. --2 To utter, send forth, cause to sound; हरिमनुगायति काचिदुदंचितपंचमरागं Gīt. 1. --3 (Intrans.) (a) To go up; (b) to rise, rise forth; उदंचन्मात्सर्य G. L. 6; Bv. 2. 76; K. 221; welter up; Mv. 3. 32.
उदच्, उदंच् a. (m. उदङ्, n. उदक्, f. उदीची) 1 Turned or going upwards. --2 Upper, higher; ˚कूलः, ˚तीरः &c. --3 Northern, turned towards the north. --4 Subsequent. --क ind. 1 Above. --2 Northward, to the north of (with abl.); Ms. 3. 217. --3 Subsequently. --Comp. --अद्रिः the northern mountain, Himālaya. --अयनं the sun's progress north of the equator (= उत्तरायणं q. v.). --आवृत्तिः f. return from the north; उदगावृत्तिपथेन नारदः R. 8. 33. --दश a. having its skirts or border turned upwards or towards the north (as a garment). --पथः a northern country. --प्रवण a. {1} inclining or sloping towards the north. {2} proceeding well (as a sacrifice). --भूमः, --भूमिः good or fertile soil. --मुख a. facing the north; उत्पतोदङ्मुखः खं Me. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदञ्च् त्रि० उद + अन्च--विच् । उदक्शब्दार्थे । भत्वे उदञ्चः उदञ्चा इति भेदः । ततः प्रथमान्ताद्यर्थे अस्ताति तस्यलुक् । उदङ्प्रथमान्ताद्येर्थ दिग्देशादौ अव्य० “यान् षडुदङ्ङेति तान् मासान्” छा० उ० । उदङ् उत्तरस्याम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदञ्क्उदञ्च् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उदञ्च् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | उदञ्च् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदञ्क् 📚 ➤ ऊपर की ओर मुड़ा हुआ, या जाता हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदञ्च् 📚√ अञ्च् P. -अचति [Ved.] and -अञ्चति, to elevate, raise up, lift up, th…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उदञ्क्: उद्+अञ्च्+क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬