🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:01:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदडपाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उत्+अड-+पाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उत्

अर्थ: सन्देह

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

पाल

अर्थ: प्ररक्षक, अभिभावक, संरक्षक

व्युत्पत्ति: पाल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पाल् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापालःपालौपालाः
द्वितीयापालम्पालौपालान्
तृतीयापालेनपालाभ्याम्पालैः
चतुर्थीपालायपालाभ्याम्पालेभ्यः
पञ्चमीपालात् / पालाद्पालाभ्याम्पालेभ्यः
षष्ठीपालस्यपालयोःपालानाम्
सप्तमीपालेपालयोःपालेषु
सम्बोधनहे पालहे पालौहे पालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उत्
उत्
ut
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'उत' — भी, अथवा (और प्रश्न) (3.3.258)
धागे से सिला/बुना (3.1.100) ऊत · स्यूत
विकल्प (या/अथवा) (3.4.5) आहो · उताहो · किमुत · किम् · किमु
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत् ind. a particle of doubt or deliberation (= 2. उत, q.v.), L.
(for the prep. उद् See 1. उद्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत् ind. A particle of(a) doubt; (b) interrogation; (c) deliberation; (d) intensity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0289-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत् अव्य० उ--क्विप् । १ प्रश्ने २ वितर्के ३ संशये ४ अत्यर्थे ५ ऊर्द्धे च । ६ उदिते त्रि० । “तस्य उदितिनाम” छा० उ० । उद् इति वा छेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्, व्य, प्रश्नः । वितर्कः । इति मेदिनी ॥ अत्यर्थं । सन्देहः । इति शब्दरत्नावली ॥ (ऊर्द्ध्वम् । अ- प्यर्थे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-222-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उत्अव्ययम् 📚
अड-पालसमास: अड + पाल तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: पाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पल् + अच्)
अन्य सम्भावना: पाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पाल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उत् 📚 ➤ सन्देह

अडपाल 📚अड 📚पाल ➤ अड (उद्यम करना, प्रयत्न करना) + पाल (प्ररक्षक, अभिभावक, संरक्षक)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उत् 📚ind. a particle of doubt or deliberation (= 2. उत, q.v.), L🔵🟣🟢🟤
अड 📚अद्यमे भ्वादि० पर० सक० सेट् । अडति आडीत्🟢🟤
पाल 📚पालक । पालनकर्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
उदडपालउत् + अडजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अड-पाल = अड + पाल तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • पाल: पल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें