🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:18:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदधिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदधिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदधिः

अर्थ: जल

संस्कृत: समुद्रः · पर्याय: समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति

व्युत्पत्ति: उदन्-धिः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदधि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदधिःउदधीउदधयः
द्वितीयाउदधिम्उदधीउदधीन्
तृतीयाउदधिनाउदधिभ्याम्उदधिभिः
चतुर्थीउदधयेउदधिभ्याम्उदधिभ्यः
पञ्चमीउदधेःउदधिभ्याम्उदधिभ्यः
षष्ठीउदधेःउदध्योःउदधीनाम्
सप्तमीउदधौउदध्योःउदधिषु
सम्बोधनहे उदधेहे उदधीहे उदधयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदधि
उदधि
udadhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदधि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
२. समुद्र । यौ॰—उदधिजा । उदधितनय । उदधितिय । उदधिमल । उदधिमेखला । उदधिवस्त्रा । उदधिसुत ।
२. घड़ा ।
३. मेघ ।
४. झील या जलाशय (को॰) ।
५. चार और सात की संख्या का वाचक (शब्द॰) (को॰) ।
६. नदी (को॰) ।
उदधि २ वि॰ चार । वि॰ दे॰समुद्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद—धि mfn. holding water, AV. i, 3, 6; VS.
उद—धि m. ‘water-receptacle’, a cloud; river, sea; the ocean, RV.; AV.; VS.; TS.; R.; Śak.; Mn. &c. (in classical Sanskṛt only the ocean)
N. of the number 4
उद-धि &c. See उद.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदधिः See under {2} उदन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदधि पु० उदकानि धीयन्तेऽस्मिन् घा--आधारे कि उदा- देशः । १ समुद्रे, २ घटे च । “उदधेरिव निम्नगाशतैः” “चन्द्रोदय इवोदधेः” रघुः । “यैः कृतः सर्व्वभक्षोग्निरपेयश्च महौदधिः” मनुः । समुद्रसामान्यस्येयं संज्ञा तत्तत्- पदसमभिव्याहारे तु विशेषस्य बोधः । यथा क्षारोदधिः क्षीरोदधिः सुरोदधिः । ३ मेघे च । “हृदय मप्स्वायुरपो दत्तोदधिं भिन्त” यजु० १८, ५४ । ४ उदकधानकर्त्तृ सूर्य्ये च “संसूर्य्येण दिद्युतदुदधिर्निधिः” यजु० ३८, २२ सूर्व्यस्य च जलपूर्ण्णामृताभिर्नाडीभिर्जलाकर्षणेन तद्धारणात्तथात्वं यथा च तस्यामृताधायकत्वम्” तथा- ऽमृतशब्दे ३२३ पृष्ठे उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदधिः, पुं, (उदानि उदकानि वा धीयन्तेऽस्मिन् । उद + वा उदक + धा + कि ।) समुद्रः । इत्य- मरः ॥ (“उदधेरिव निम्नगाशतेष्वभवन्नास्य विमा- नना क्वचित्” । इति रघुः ८ । ८ ॥ मेघः । घटः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-230-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदधि" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदधिःउदधि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदधिः 📚 ➤ जल
संस्कृत: समुद्रः · पर्याय: समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदधि 📚समुद्र । यौ॰—उदधिजा । उदधितनय । उदधितिय । उदधिमल । उदधिमेखला । उदधिवस्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदधि
समुद्र के नाम (१.१०.१) — समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, सिन्धु, सरस्वान्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें