🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:29:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदन्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदन्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदन्तः

अर्थ: समाचार, गुप्तवार्ता, पूरा विवरण, वर्णन, इतिवृत्त

संस्कृत: वार्ता · पर्याय: वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, कर्षु, किल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदन्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदन्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदन्तःउदन्तौउदन्ताः
द्वितीयाउदन्तम्उदन्तौउदन्तान्
तृतीयाउदन्तेनउदन्ताभ्याम्उदन्तैः
चतुर्थीउदन्तायउदन्ताभ्याम्उदन्तेभ्यः
पञ्चमीउदन्तात् / उदन्ताद्उदन्ताभ्याम्उदन्तेभ्यः
षष्ठीउदन्तस्यउदन्तयोःउदन्तानाम्
सप्तमीउदन्तेउदन्तयोःउदन्तेषु
सम्बोधनहे उदन्तहे उदन्तौहे उदन्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदंत
उदंत
udaṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदंत १ वि॰ [सं॰ अ+दन्त] जिसके दाँत न जमे हों । बिना दाँत का । अदंत । विशेष—इसका प्रयोग चौपायों के लिये होता है । वह बैल या गाय अथवा भैंस जो तीन साल से कम अवस्था की होती है तथा जिसके दूध के दाँत न जमें हों उसे 'उदंत' । कहते हैं ।
उदंत २ वि॰ [सं॰ उदन्त] किसी वस्तु की समाप्ति या सीमा तक पहुँचानेवाला [को॰] ।
उदंत ३ संज्ञा पुं॰
१. वार्ता । वृत्तांत । समाचार । लेखाजोखा । विवरण ।
२. साधु । सज्जन (को॰) ।
३. यज्ञ आदि द्वारा जीविका प्राप्त करनेवाला व्यक्ति (को॰) ।
४. वह जो व्यापार एवं कृषि के द्वारा जीविकार्जन करता हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-अन्त mfn. reaching to the end or border, running over, flowing over, ŚBr.; KātyŚr.; TBr.
good, virtuous, excellent, L.
उद्-अन्त m. end of the work, rest
harvest time, TBr. i, 2, 6, 2
‘telling to the end’, full tidings, intelligence
news, Ragh.; Megh.; Kathās.; Śak. 226, 6
one who gets a livelihood by a trade &c., W.
by sacrificing for others, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदंत a. [उद्गतोंऽतो यस्य] Reaching to the end or border of anything. --तः [उद्गतोंऽतो निर्णयो यस्मात्] 1 News, intelligence, report, full tidings, account, history; श्रुत्वा रामः प्रियोदंतं R. 12. 66; आत्मोदंत कथयिष्यति K. 132; कांतोदंतः सुहृदुपगतः संगमात्किंचिदूनः Me. 100. --2 A pure and virtuous man (साधु). --3 Supporting oneself by sacrificing for others (वृत्तियाजनं). --4 One who gets a livelihood by a trade &c. (Wilson).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0302-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदन्त पु० उद्गतोऽन्तोनिर्ण्णयो यस्मात् । १ वार्त्तायाम् वृत्तान्वे कुशलादिकयने, । “श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तम्” रघुः “कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः सङ्गमात् किञ्चिदूनः” मेघ० “एवंप्रायेण चास्योदन्तेन” काद० । २ साधौ, मे स्वार्थेकन् । तत्रैव उद्गतोऽन्तोऽस्य पाकवशात् प्रा० ब० गतलोपः । ३ पाकवशात् प्राप्तान्ते त्रि० “शृतमसदिति तदाहुर्यर्ह्यु- दन्तं तर्हि जुहुयादिति तद्धैनोदन्तं कुर्य्यादुप ह दहे- द्यदुदन्तं कुर्य्यादप्रजज्ञि वै रेत उपदग्धं तस्मान्नोदन्तं कुर्य्यात्” शत० ब्रा० २, ३, १, १४, “अधिश्रितं वारुणमुदन्तं पौष्णम्” कात्या० २५, २, ३,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदन्तः, पुं, (उद्गतो निर्णीतः अन्तो यस्य ।) वार्त्ता । (“कान्तोदन्तः सुहृदुपगतः सङ्गमात्किञ्चिदूनः” ॥ इति मेघदूते” १०१ । तथा, रघुः । १२ । ६६ । “श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्सङ्गमोत्सुकः” साधुः । इति मेदिनी ॥ वृत्तियाजनम् । इति शब्द- [] रत्नावली ॥ (पाकवशात् प्राप्तान्ते, त्रि । यथा, शतपथव्राह्मणे । “शृतमसदिति तदाहुर्यर्ह्युदन्तं तर्हि जुहुयात् तद्धैनोदन्तं कुर्य्यादुप ह दहेत् यद्यदन्तं कुर्य्यादप्रजज्ञि वै रेत उपदग्धं तस्मान्नो दन्तं कुर्य्यात्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-230-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदन्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदन्तःउदन्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदन्तः 📚 ➤ समाचार, गुप्तवार्ता, पूरा विवरण, वर्णन, इतिवृत्त
संस्कृत: वार्ता · पर्याय: वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, कर्षु, किल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदंत 📚जिसके दाँत न जमे हों । बिना दाँत का । अदंत । विशेष—इसका प्रयोग चौपायों…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदन्त
समाचार (१.६.७) — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬