🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:10:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदपानः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदपानः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदपानः

अर्थ: कूएँ के निकट का जोहड़ या कुआँ

संस्कृत: कूपः · पर्याय: अन्धु, प्रहि, कूप

व्युत्पत्ति: उदन्-पानः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदपान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदपान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदपानःउदपानौउदपानाः
द्वितीयाउदपानम्उदपानौउदपानान्
तृतीयाउदपानेनउदपानाभ्याम्उदपानैः
चतुर्थीउदपानायउदपानाभ्याम्उदपानेभ्यः
पञ्चमीउदपानात् / उदपानाद्उदपानाभ्याम्उदपानेभ्यः
षष्ठीउदपानस्यउदपानयोःउदपानानाम्
सप्तमीउदपानेउदपानयोःउदपानेषु
सम्बोधनहे उदपानहे उदपानौहे उदपानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदपान
उदपान
udapāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुएँ के नाम (1.10.26) अन्धु · प्रहि · कूप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदपान संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. कूँएँ के समीप का गड्ढा । कूल । खाता ।
२. कमंडलु । उ॰— मुद्रा स्त्रवन कंठ जपमाला, कर उदपान काँध धबछाला । —जायसी ग्रं॰, पृ॰ ५३ ।
३. तालाब के आसपास की भूमी या टीला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद—पान m. n. a well, ChUp.; MBh.; Mn.; Bhag. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदपान पु० न० उदकं पीयतेऽस्मिन् पा ल्युट् उदादेशः । कूपसमीपस्थे स्वाते क्षुद्रजलाधारे । “तडागा उदपानानि वाप्यः प्रस्रवणाणि च” निर्जलेषु च देशेषु खानया- मासुरुत्तमान् । उदपानान्” रामा० । “अल्पवर्षप्रस्र- वणोदपानोदकप्रायः” सुश्रु० । ७ त० । उदपानमण्डूकः पौत्रेसमितादि० ७ स० युक्त्यारोह्या० । आद्युदास्तता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदपानं, क्ली, पुं, (उदकं पीयतेऽस्मिन् । उदक + पा + अधिकरणे + ल्युट्, उदकस्य उदः ।) कूपः । इत्यमरः ॥ (“तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च” । इति मनुः २ । ४८ । तथा, रामायणे २ । ८० । १२ ॥ “निर्जलेषु च देशेषु खनयामासुरुत्तमान् । उदपानान् बहुविधान् वेदिकापरिमण्डितान्” ॥ भावे ल्युट् । जलपानम् । यथा गीतायाम् । २ । ४६ “यावानर्थ उदपाने सर्व्वतः सप्लुतोदके” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-230-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदपानःउदपान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदपानः 📚 ➤ कूएँ के निकट का जोहड़ या कुआँ
संस्कृत: कूपः · पर्याय: अन्धु, प्रहि, कूप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदपान 📚कूँएँ के समीप का गड्ढा । कूल । खाता🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदपान
कुएँ के नाम (१.१०.२६) — अन्धु, प्रहि, कूप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उदपान = उद + पान तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬