🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:32:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदयनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदयनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदयनम्

अर्थ: अगस्त्य मुनि

व्युत्पत्ति: उद्+इ+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदयन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. उदयन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. उदयन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. दयन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + दय् + ल्युट्
  5. दयन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + दय् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदयन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदयनःउदयनौउदयनाः
द्वितीयाउदयनम्उदयनौउदयनान्
तृतीयाउदयनेनउदयनाभ्याम्उदयनैः
चतुर्थीउदयनायउदयनाभ्याम्उदयनेभ्यः
पञ्चमीउदयनात् / उदयनाद्उदयनाभ्याम्उदयनेभ्यः
षष्ठीउदयनस्यउदयनयोःउदयनानाम्
सप्तमीउदयनेउदयनयोःउदयनेषु
सम्बोधनहे उदयनहे उदयनौहे उदयनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदयन
उदयन
udayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदयन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अवंती देश का राजा वत्सराज जिसका वर्णन गुणाढ्य की 'बढ्ढकहा', क्षेमेंद्र की 'बृहत्कथामंजरी' और सोमदेव के 'कथासरित्सागर' में है ।
२. एक दार्शनिक आचार्य जिसने 'न्यायकुसुमांजलि' और ' आत्मतत्वविवेक' आदि ग्रंथ रचे हैं ।
३. गौड़ देश का एक पंडित जिसे शंकराचार्य ने शास्त्रार्थ में परास्त किया था ।
४. ऊपर को ओर उठना । उगना (को॰) ।
५. फल । परिणाम (को॰) ।
६. समाप/?/ । परिणति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-अयन n. rise, rising (of the sun &c.), RV. i, 48, 7; ŚBr.; R. &c.
way out, outlet, AV. v, 30, 7
exit
outcome, result, conclusion, end, TS.; ŚBr.; TāṇḍyaBr.
means of redemption, Car.
उद्-अयन m. N. of several kings and authors.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (186,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदयः, उदयन See under उदि.
उदयनं 1 Rising, ascending, going up. --2 Result, consequence. --3 End, conclusion. --नः 1 N. of Agastya. --2 N. of the king Vatsa; प्राप्यावंतीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् Me. 30. [A celebrated Prince of the lunar race, who is usually styled Vatsarāja. He reigned at Kauśāmbī. Vāsavadattā, Princess of Ujjayinī, saw him in a dream and fell in love with him. He was decoyed to that city and there kept in prison by Chaṇḍamahāsena, the king. But on being released by the minister he carried off Vāsavadattā from her father and a rival suitor. Udayana is the hero of the play called Ratnāvalī and his life has been made the subject of several other minor compositions. See Vatsa also].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0302-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदयन पु० उद् + इ--ल्यु । १ अगस्त्ये मुनौ, कुसुमाञ्जलिप्रभृ- तिग्रन्थकारके २ उदयनाचार्य्ये च । “व्यातेने किरणावली- मुदयनः” द्रव्यकिरणावली । अयञ्च आत्मतत्त्वविवेकादिना- नाग्रन्थकर्ता । ३ वृषभराजे “उदयनमिवानन्दितवत्सकु- लम्” काद० ४ वत्सराजे च । वत्सराजचरितञ्च वृहत्कथायां विस्तरेण वर्णितम् । “प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्राम- वृद्धान्” मेघ० उद + इ--भावे ल्युट् । ५ उदये न० “पूर्वतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति” भा० भी० ५८ अ० “एषा युक्ते परावतः सूर्य्यस्योदयनादधि” ऋ० १, ४८, ५, “सप्तर्षीणाञ्चोदयनमादित्यस्य” शत० ब्रा० १३, ८, १९ । ६ स- माप्तौ च “सैषा त्रिवृत्प्रायणा त्रिवृदुदयना” ता० ब्र० २, १५, ३ त्रिवृत् ऋग्नवकम् उदयने समाप्तौ यस्याः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1149,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदयनं, क्ली (उत् + इ + ल्युट् ।) उदयः । इति मे- दिनी ॥ (यथा ऋग्वेदे १ । ४८ । ७ । “एषा युक्ते परावतः सूर्य्यस्योदयनादधि” ॥)
उदयनः, पुं, अगस्त्यमुनिः । वत्सराजः । इति मेदिनी ॥ (“प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदान् ग्रामवृद्धान्” । इति मेघटूते । ३९ ।) उदयनाचार्य्यः । स च कुसुमा- ञ्जलिग्रन्थकर्त्ता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-231-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदयनम्उदयन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उदयन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | उदयन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदयनम् 📚 ➤ अगस्त्य मुनि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदयन 📚अवंती देश का राजा वत्सराज जिसका वर्णन गुणाढ्य की 'बढ्ढकहा', क्षेमेंद्र…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उदयनम्: उद्+इ+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें