🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:00:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदर्द

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदर्द

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदर्द

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (in medic.) erysipelas, Bhpr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदर्द (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदर्दःउदर्दौउदर्दाः
द्वितीयाउदर्दम्उदर्दौउदर्दान्
तृतीयाउदर्देनउदर्दाभ्याम्उदर्दैः
चतुर्थीउदर्दायउदर्दाभ्याम्उदर्देभ्यः
पञ्चमीउदर्दात् / उदर्दाद्उदर्दाभ्याम्उदर्देभ्यः
षष्ठीउदर्दस्यउदर्दयोःउदर्दानाम्
सप्तमीउदर्देउदर्दयोःउदर्देषु
सम्बोधनहे उदर्दहे उदर्दौहे उदर्दाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदर्द
उदर्द
udarda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदर्द संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक रोग जो शिशिर ऋतु में होता है । ददोरा । जुड़पित्ती । विशेष— इसमें शरीर पर ददोरे निकलते हैं । ये ददोरे बीच में गहरे और किनारों पर ऊँचे होते हैं । इनका रंग लाल होता है और इनमें खुजली होती है । वैद्यक के अनुसार यह रोग कफ की अधिकता से होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-अर्द m. (in medic.) erysipelas, Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदर्दः [अर्द-अच्] (In Medic.) Erysipelas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0303-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदर्द्द पु० उद् + अर्द्द--अच् । “वरटादष्टसंस्थानः शोथः संजायते बहिः । सकण्डूस्तोदबहुलश्छर्द्दिज्वरविदाह- वान् । उदर्द्दमिति तं विद्याच्छीतपित्तमथापरे । वाता- धिकं शीतपित्तमुदर्द्दञ्च कफाधिकम्” इति निदानोक्ते रोगभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदर्दः, पुं, (उदर्दति पीडयतीति । उत् + अर्द्द + अच् ।) रोगविशेषः । तस्य लक्षणम् । यथा, निदाने ॥ [] “वरटीदष्टसंस्थानः शोथः संजायते वहिः । सकण्डूस्तोदबहुलः छर्द्दिज्वरविदाहवान् ॥ उदर्द्दमिति तं विद्याच्छीतपित्तमथापरे । वाताधिकं शीतपित्तमुदर्द्दञ्च कफाधिकम्” ॥ (अस्य चिकित्सा यथा, “अभ्यङ्गः कटुतैलेन सेकश्चोष्णाम्बुभिस्ततः । उदर्दे वमनं कार्य्यं पटोलारिष्टवारिणा” ॥ “सगुडं दीप्यकं यस्तु खादेत् पथ्यान्नभुङ्नरः । तस्य नश्यति सप्ताहादुदर्दः सर्व्वदेहजः” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-237-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदर्दउदर्द (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदर्द 📚 ➤ एक रोग जो शिशिर ऋतु में होता है । ददोरा । जुड़पित्ती । विशेष— इसमें शर… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (in medic.) erysipelas, Bhpr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदर्द 📚एक रोग जो शिशिर ऋतु में होता है । ददोरा । जुड़पित्ती । विशेष— इसमें शर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें