🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:09:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदार

अर्थ: दानशील, मुक्त-हृदय, दानी

संस्कृत: पर्याय: दक्षिण, सरल

व्युत्पत्ति: उद्+आ+रा+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उदार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + दृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदारःउदारौउदाराः
द्वितीयाउदारम्उदारौउदारान्
तृतीयाउदारेणउदाराभ्याम्उदारैः
चतुर्थीउदारायउदाराभ्याम्उदारेभ्यः
पञ्चमीउदारात् / उदाराद्उदाराभ्याम्उदारेभ्यः
षष्ठीउदारस्यउदारयोःउदाराणाम्
सप्तमीउदारेउदारयोःउदारेषु
सम्बोधनहे उदारहे उदारौहे उदाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदार
उदार
udāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सरल-स्वभाव (3.1.8) दक्षिण · सरल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदार १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा उदारता]
१. दाता । दानशील ।
२. महान् । बड़ा । श्रेष्ठ ।
३. जो संकीर्णचित न हो । उँचे दिल का ।
४. सरल । सीधा । शीलवान् । शिष्ट ।
५. दक्षिण । अनुकूल ।
६. सुंदर । उत्कृष्ट । उम्दा (को॰) ।
७. प्रभूत । प्रचूर (को॰) ।
८. उचित । ठीक (को॰) । धैर्यशील । धीर (को॰) ।
१०. विस्तृत । बड़ा । विशाल (को॰) ।
११. ईमानदार (को॰) ।
उदार २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] गुलू नाम का वृक्ष । (अवध) ।
उदार ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] योग में अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेश इन चारों क्लेशों का एक भेद या अवस्था जिसमें कोई क्लेश अपने पूर्ण रूप में वर्तमान रहता हुआ अपने विषय का ग्रहण करता रहता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-आर mf(आ and ई [gaṇa बह्व्-आदि, Pāṇ. iv, 1, 45])n. (√ ऋ), high, lofty, exalted
great, best
noble, illustrious, generous
upright, honest, MBh.; Śak.; Śiś. &c.
liberal, gentle, munificent
sincere, proper, right
eloquent
unperplexed, L.
exciting, effecting, RV. x, 45, 5
active, energetic, Sarvad.
उद्-आर (अस्), m. rising fog or vapour (in some cases personified as spirits or deities), AV.; AitBr.
a sort of grain with long stalks, L.
a figure in rhetoric (attributing nobleness to an inanimate object).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (185,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदार a. 1 Generous, liberal, munificent. --2 (a) Noble, exalted, dignified; स तथेति विनेतुरुदारमतेः R. 8. 91, 5. 12; वाचः 65; Bg. 7. 18. (b) High, lofty, great, best, illustrious, distinguished; ˚कीर्तेः Ki. 1. 18; तपसः Bh. 3. 51. --3 Honest, sincere, upright. --4 Good, nice, fine; उदारः कल्पः Ś. 5. --5 Proper, right. --6 Eloquent. --7 Kind, soft, agreeable; ˚वाचः कन्यकाः R. 14. 77. --8 Rich, plentiful; उदारमभ्यवहारविधिं Dk. 49; Mu. 3. 8. --9 Large, extensive, grand, splendid; साकेतोपवनमुदारमध्युवास R. 13. 79; उदारनपथ्यभृतां 6. 6 richly dressed. --10 Beautiful, charming, lovely; Ku. 7. 14; Śi. 5. 21; see उदारदर्शन below; R. 16. 26, 51. --11 Unperplexed. --12 Exciting, driving forth (Ved.). --रं ind. 1 Loudly; Śi. 4. 33. --2 By means of arguments; Ki. 12. 40. --रः Ved. 1 A rising fog or vapour. --2 A sort of grain with long stalks. --3 A figure in Rhetoric which attributes greatness to inanimate objects. --Comp. --आत्मन्, चेतस्, -चरित, -मनस्, -सत्त्व a. nobleminded, magnanimous; उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुंबकं H. 1. --धी a. {1} of sublime genius, highly intelligent; धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः R. 3. 30. {2} noble-minded. (--m.) N. of Viṣṇu. (--f.) good abilities. [] --दर्शन a. good-looking (having large eyes); तथा हि ते शीलमुदारदर्शने Ku. 5. 36. --रमणीय a. grand and lovely, transcendental; Ś. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0303-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदार त्रि० उद् + आ + रा--क । १ दातरि, २ महति, ३ सरले, ५ दक्षिणे, ५ गम्भीरे, ६ असाधारणे च । “मञ्जर्य्युदारा शुशुभेऽर्ज्जुनस्य” “सतथेति विनेतुरुदारमतेः” साकेती- पवनमुदारमध्युवास” “रघुः उदारमन्ते कलभाविकस्वरैः” माघः । “ईप्सितार्थक्रियोदारं तेऽभिनन्द्य गिरेर्बचः” “तथा हि ते शीलमुदारदर्शने!” कुमा० । ततो भावे ष्यञ् औदार्य्य न० तल् उदारता स्त्री त्व उदारत्व न० तद्भावे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदारः, त्रि, (उत्कृष्टमासमन्तात् राति । रा + आत- श्चेति कः । उदर्य्यते, ऋगतिप्रापणयोः कर्म्मणि घञ् वा ।) दाता । महान् । (यथा गीतायां ७ । १८ ॥ “उदाराः सर्व्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्” ॥ “उदारा सहान्तः मौक्षभाज एव इत्यर्थः” ॥ इति श्रीधरस्वामी ।) ऋज्वाशयः । तत्पर्य्यायः । दक्षिणः २ सरलः ३ । इत्यमरः ॥ (“क उदारः समर्थश्च त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे” । इति रामायणे आदिकाण्डे । गभीरः । सारवान् । रम्यः । न्याय्यः । “इत्यर्ध्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य” । इति रघुः ५ । १२ । असाधारणः । सरलाशयः । शिष्टः । “स तथेति विनेतुरुदारमतेः प्रतिगृह्यवचो विससर्ज मुनिम्” । इति रघुः । ८ । ९१ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-237-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदार" आता है (34)
देष्णु उदारवदान्य अतिशय दाता । उदाररुक उदार । बहुत देनेवालयजाक उदार । दानीमुचिर दाता । दानशील । उदारअकृपण जो कृपण या कंजूस न हो । उदारवादान्य उदार । वदान्यमलुक उदार । पेटसंप्रद उदार । दानशीलदानी जो दान करे । उदारजरबकस उदार । दाता । दानी । धन देनेवालाफैयाज उदारदिलदार उदार । दातासुराधा उत्तम दान देनेवाला । बहुत बड़ा दाता । उदारअताबख्श दान देनेवाले । दाता । उदारउरुसत्व उदारदिलवाला उदार । दाता । जो खूब देता होदरियादिल उदार । दानी । फैयाजदरियावार अत्यंत बरसनेवाला । उदार । बरसालूउदात्त उँचे स्वर से उच्चारण किया हुआउदीर्ण कथितअदीन विसुविदत्र अतिशय सावधानविक्रमादित्य उज्जयिनी के एक प्रसिद्ध- प्रतापी राजा का नाम । विशेष—इनके संबंध में अन…राति पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'रात'भूरिदक्षिण विष्णुसुदोघ बहुत दूध देनेवाली (गौ)सुकृती धार्मिक । पुण्यवान । सत्कर्म करनेवालासुदक्षिण पौंड्रक राजा का पुत्रउत्तानहृदय निश्छल । निष्कपट । साफ दिलवालाअमीर कार्याधिकार रखनेवाला । सरदारकरीम कृपालु । दयालुधिष्णय जिसकी प्रशंसा की जायबेपरवाइ जिसे परवा न हो । बेफिक्र

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदारउदार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उदार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | दार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + दृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदार 📚 ➤ दानशील, मुक्त-हृदय, दानी
संस्कृत: पर्याय: दक्षिण, सरल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदार 📚दाता । दानशील🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदार
सरल-स्वभाव (३.१.८) — दक्षिण, सरल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उदार: उद्+आ+रा+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें