🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:17:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदाहरण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदाहरण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदाहरण

अर्थ: वर्णन, प्रकथन, कहना

व्युत्पत्ति: उद्+आ+हृ+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदाहरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदाहरण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदाहरणम्उदाहरणेउदाहरणानि
द्वितीयाउदाहरणम्उदाहरणेउदाहरणानि
तृतीयाउदाहरणेनउदाहरणाभ्याम्उदाहरणैः
चतुर्थीउदाहरणायउदाहरणाभ्याम्उदाहरणेभ्यः
पञ्चमीउदाहरणात् / उदाहरणाद्उदाहरणाभ्याम्उदाहरणेभ्यः
षष्ठीउदाहरणस्यउदाहरणयोःउदाहरणानाम्
सप्तमीउदाहरणेउदाहरणयोःउदाहरणेषु
सम्बोधनहे उदाहरणहे उदाहरणेहे उदाहरणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदाहरण
उदाहरण
udāharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दृष्टान्त (3.3.69) शास्त्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदाहरण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उदाहरणीय, उदाहार्य, उदाहृत]
१. दृष्टांत । मिसाल । न्याय में वाक्य के पाँच अवयवों में से तीसरा जिसक साथ साध्य का साधर्म्य या वैधर्म्य होता है । विशेष—उदाहरण दो प्रकार का होता है, एक 'अन्वयी' और दूसरा 'व्यतिरेकी' । जिससे साध्य के साथ साधर्म्य होता है वह अन्वयी है; जैसे—शब्द अनित्य है, उत्पत्ति धर्मवाला होने से घट की तरह । यहाँ घट अन्वयी उदाहरण है । व्यतिरेकी वह है जिसका साध्य के साथ वैधर्म्य हो; जैसे—शब्द अनित्य है उत्पत्ति धर्मवाला होने से । जो उत्पत्ति धर्मवाला नहीं होता, वह नित्य होता है, जैसे, आकाश, आत्मा आदि ।
३. आरंभ (को॰) ।
४. एक प्रकार का अर्थालंकार जिसमें प्रस्तुतार्थ के समर्थन के लिये उसी की समता के अप्रस्तुत को उदाहरणस्वरूप उपस्थित कर देते हैं (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-आहरण n. the act of relating, saying, declaring, declaration, Gaut.; Kum.; Vikr.
referring a general rule to a special case, an example, illustration, Sāh., Kāś. &c.
(in log.) the example, instance (constituting the third member in a fivefold syllogism), Tarkas. 41; Nyāyad.; Nyāyak.
exaggeration, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (185,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदाहरणं 1 Relating, declaration, saying, utterance. --2 Narration, recital, opening a conversation; अथांगिरसमग्रण्यमुदाहरणवस्तुषु Ku. 6. 65; अद्भुतोदाहरणानि Mv. 5 stories or narrations. --3 A declaratory song or poem, a sort of panegyric beginning with words like जयति and full of alliteration; पत्रे निवेशितमुदाहरणं प्रियायाः V. 2. 14; चारणेभ्यस्त्वदीयं जयोदाहरणं श्रुत्वा V. 1; जयोदाहरणं बाह्वोर्गापयामास किन्नरान् R. 4. 78; (येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितं । जयत्युपक्रमं मालिन्यादिप्रासविचित्रितम् ॥ तदुदाहरणं नाम विभक्त्यष्टांगसंयुतं । Pratāparudra.) --4 An instance, example, illustration; समूलघातमघ्नंतः परान्नोद्यंति मानिनः । प्रध्वंसितांधतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ Śi. 2. 33; किमुदाहरणं Kāśi. --5 (In Nyāya) The third member of an Indian syllogism (which has five members). --6 Beginning, commencement, introduction. --7 Exhibition, illustration; U. 1. --8 (In Rhet.) An illustration reckoned as a figure of speech by some rhetoricians. It resembles अर्थांतरन्यास; e. g. अमितगुणोपि पदार्थो दोषेणैकेन निंदितो भवति । निखिलरसायणराजो गंधेनोग्रेण लशुन इव ॥ R. G. (For a clear distinction between the two figures see R. G., under उदाहरण).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0304-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदाहरणं, क्ली, (उत् + आङ् + हृ + ल्युट् ।) दृष्टान्तः । तत्पर्य्यायः । उपोद्घातः २ उदाहारः ३ इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । २ । ३३ । “प्रध्वंसितान्धतमसस्तत्रोदाहरणं रविः” । कथाप्रसङ्गः । कथनम् । यथा, कुमारे । ६ । ६५ ॥ [] “अथाङ्गिरसमग्रण्यमुदाहरणवस्तुषु” ॥) पञ्चन्यायावयवान्तर्गतमिदम् ॥ (नाट्यशास्त्रे सोत्क- र्षवचनोपन्यासरूपो गर्भाङ्कभेदः । यदुक्तं साहि- त्यदर्पणे ६ ष्ठ परिच्छेदे । “उदाहरणमुत्कर्षयुक्तं वचनमुच्यते” । यथा, वेणीसंहारे अश्वत्थामाङ्के ॥ “यो यः शस्त्रं बिभर्त्ति स्वभुजगुरुमदात्पाण्डवीनां चमूनां, यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्म्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः, क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम्” ॥ षट्त्रिंशन्नाटकलक्षणान्तर्गतलक्षणभेदः । यथा, साहित्यदर्षणे ६ ष्ठ परिच्छेदे । “यत्र तुल्यार्थयुक्तेव वाक्येनाभिप्रदर्शनात् । साध्यतेऽभिमतश्चार्थस्तदुदाहरणं मतम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-239-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदाहरण" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदाहरणउदाहरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदाहरण 📚 ➤ वर्णन, प्रकथन, कहना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदाहरण 📚दृष्टांत । मिसाल । न्याय में वाक्य के पाँच अवयवों में से तीसरा जिसक सा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदाहरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उदाहरण = उद + आहरण तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • उदाहरण: उद्+आ+हृ+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें