🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:30:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्गार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्गार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्गार

अर्थ: निष्कासन, थूकना, वमन करना, कह डालना, उत्सर्जन

संस्कृत: उद्गरणम्

व्युत्पत्ति: उद्+गॄ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद्गार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + गृ + घञ्
  3. गार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + गृ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद्गार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउद्गारःउद्गारौउद्गाराः
द्वितीयाउद्गारम्उद्गारौउद्गारान्
तृतीयाउद्गारेणउद्गाराभ्याम्उद्गारैः
चतुर्थीउद्गारायउद्गाराभ्याम्उद्गारेभ्यः
पञ्चमीउद्गारात् / उद्गाराद्उद्गाराभ्याम्उद्गारेभ्यः
षष्ठीउद्गारस्यउद्गारयोःउद्गाराणाम्
सप्तमीउद्गारेउद्गारयोःउद्गारेषु
सम्बोधनहे उद्गारहे उद्गारौहे उद्गाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्गार
उद्गार
udgāra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उगलना/डकार (3.2.37)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-गार &c. See उद्-√ गॄ below.
उद्-गार m. (Pāṇ. iii, 3, 29) the act of discharging, spitting out, ejecting (from the mouth), vomiting, belching, eructation, R.; Suśr.; Ragh.; Megh. &c.
relating repeatedly, Hit.
spittle, saliva, MBh.; Suśr.; Gaut.
flood, high water, R., Kāś. on Pāṇ. iii, 3, 29
roaring, hissing, a loud sound, MBh.; Śāntiś. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (187,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्गातृ, उद्गार &c. See under उद्गै, उद्गॄ.
उद्गारः [उद्-गॄ-घञ् P. III. 3. 29] 1 (a) Ejection, spitting out, vomiting, giving out, emitting; खर्जूरीस्कंधनद्धानां मदोद्गारसुगंधिषु R. 4. 57; Bh. 2. 36; सलिलोद्गारमुच्चैर्विमानाः Me. 63, 69; Śi. 12. 9. (b) Oozing, flowing out, stream, issuing out; सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः R. 6. 60; रुधिर˚दिग्धाखिलांगाः Mv. 6. 33. --2 Repeating, narration, citing repeatedly; Māl. 2. 13; साम˚ K. 42; H. 3. 106; सौजन्य˚ Mv. 4 expression of goodness. --3 Quantity, mass (thrown out); Mu. 3. --4 Spittle, saliva. --5 Eructation, belching. --6 Sound, roaring, echo, hissing sound (शब्दः, कंठगर्जनं, नागवायुकर्म); Śānti. 1. 21; गंभीरगह्वर˚ Māl. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0305-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्गारः, पुं, (उत् + गॄ + घञ् ।) उद्वमनम् । इत्य- मरः ॥ (यथा, रघौ । ६ । ६० । “आभाति बालातपरक्तसामुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः” ॥) शब्दः । इति भरतः ॥ (यथा महाभारते ३ । “तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्ब्बतः स गुहामुखैः । उद्गारमिव गौर्नदन्नुत्ससर्ज समन्ततः” ॥) कण्ठगर्ज्जनं । इति जटाधरः ॥ ढेकुर इति भाषा । तत्तु नागवायुकर्म्म । इति श्रीधरस्वामी ॥ (स्रावः । [] क्षरणम् । यथा, रघौ । ४ । ५३ । “खर्ज्जूरीस्कन्धनद्धानां मदोद्गारसुगन्धिषु । कटेषु करिणां पेतुः पुन्नागेभ्यः शिलीमुखाः” । “अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन च” । “करोत्युद्गारबाहुल्यम्” इति भावप्रकाशे मध्य- खण्डे वातरोगाधिकारे ॥ वमनप्रकारादिकं वमन- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥ यथा, शारदातिलकटीकायां, -- “उद्गारे नागैत्युक्तो नीलजीमूतसन्निभः” ॥) द्गीतं, त्रि, (उदुच्चैर्गीयते स्म । उत् + गै + क्त ।) उच्चैर्गीतम् । इति देवीमाहात्म्यम् ॥ (यथा, -- मार्कण्डये ८४ । ९ । “शब्दात्मिकासुविमलर्ग्यजुषां निधान- मुद्गीतरम्यपदपाठवताञ्च साम्नाम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-240-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्गारउद्गार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + गृ + घञ् | गार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + गृ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्गार 📚 ➤ निष्कासन, थूकना, वमन करना, कह डालना, उत्सर्जन
संस्कृत: उद्गरणम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्गार 📚&c. See उद्-√ गॄ below🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उद्गार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उद्गार: उद्+गॄ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें