🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:25:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्भव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्भव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्भव

अर्थ: होना

संस्कृत: सत्तायाम्

अंग्रेज़ी: to exist, to become, to be, to happen

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत् + भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. उत् + भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. उद्भव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — भू (भ्वादिगण) · अर्थ: होना (सत्तायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभवतात् / भवताद् / भवतुभवताम्भवन्तु
मध्यमभव / भवतात् / भवताद्भवतम्भवत
उत्तमभवानिभवावभवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भवति · लिट्: बभूव · लुट्: भविता · लृट्: भविष्यति · लोट्: भवतात् · लङ्: अभवत् · विधिलिङ्: भवेत् · आशीर्लिङ्: भूयात् · लुङ्: अभूत् · लृङ्: अभविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भवन · ण्वुल्: भावकः · तृच्: भविता · यत्: भव्यः · ण्यत्: भाव्यः · तव्य: भवितव्यः · अनीयर्: भवनीयः · क्त: भूतः · क्तवतु: भूतवान् · शतृ: भवन् · स्य-शतृ: भविष्यन् · क्त्वा: भूत्वा · ल्यप्: प्रभूय · तुमुन्: भवितुम् · णमुल्: भावम् · घञ्: भावः · क्तिन्: भूति · क्वसु: बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्भव
उद्भव
udbhava
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-भव See उद्-√ भू.
उद्-भव m. existence, generation, origin, production, birth
springing from, growing
becoming visible, Yājñ.; Mn.; Kathās.; Pañcat. &c.
birth-place, ŚvetUp.; Kāvyād.
N. of a son of Nahuṣa, VP.
a sort of salt, L., (ifc.) mfn. produced or coming from, MBh.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (190,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्भव, उद्भावना &c. See under उद्भू.
उद्भवः 1 Production, creation, birth, generation (lit. and fig.); इति हेतुस्तदुद्भवे K. P. 1; Y. 3. 80; oft. at the end of comp. in the sense of ‘springing or arising from,’ ‘produced from’; ऊरूद्भवा V. 1. 3; मणिराकरोद्भवः R. 3. 18. --2 Source, origin; उद्भवो यशसः K. 54. --3 N. of Viṣṇu; उद्भवः क्षोभनो देवः V. Sah. --Comp. --कर a. productive. --क्षेत्रं birthplace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0309-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्भव पु० उद् + भू--भावे अप् । १ उत्पत्तौ । “स्थैर्य्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः” या० स्मृ० । कर्त्तरि अच् । २ उत्पत्तिमति । “दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः” “सोमोद्- भवायाः सरितो नृसोमः” रघुः । “लुप्तावददोषोऽत्रिमतेन मध्ये सोमोद्भवायाः सुरनिग्नगायाः” लल्लः । “विष्णुपादो- द्भवा गङ्गा” पुरा० “सत्वमात्रोद्भवत्वात्ते भिन्ना अप्यनु भावतः” सा० द० । अपादाने अप् । ३ उत्पत्त्यपादाने । “अहमन्तश्च भूतानामुद्भवश्च भविष्यताम्” गीता । उद्गतो भवात् निरा० स० । ४ संसारातीते ५ विष्णौ पु० । “उद्भवः क्षोभणोदेवः” विष्णुस० “प्रपञ्चोत्पत्त्युपादनकारणत्वात् उद्भवः, उद्गतः संसारादिति वा” भा० उभयथा वाक्यम् । [] ६ उद्भूतत्वे विशेषगुणगते जातिभेदे उद्भूतशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1180-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्भवः, पुं, (उद्भवनं उद्भवत्यस्मादिति वा । उत् + भू + अप् ।) जन्म । उत्पत्तिः । इत्यमरः ॥ (“दिलीप- सूनुर्मणिराकरोद्भवः” । इति रघुः । ३ । १८ । “वि- ष्णुपादोद्भवा गङ्गा” । इति पुराणम् । विष्णुः । प्रपञ्चं प्रत्युपादानकारणत्वात् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्भव" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्भवउत् + भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उत् + भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | उद्भव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्भव 📚 ➤ होना
संस्कृत: सत्तायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्भव 📚See उद्-√ भू🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें