🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:52:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्वाप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्वाप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्वाप

अर्थ: उगलना, बहर फेंकना

व्युत्पत्ति: उद्+वप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद्वाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + वप् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद्वाप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउद्वापःउद्वापौउद्वापाः
द्वितीयाउद्वापम्उद्वापौउद्वापान्
तृतीयाउद्वापेनउद्वापाभ्याम्उद्वापैः
चतुर्थीउद्वापायउद्वापाभ्याम्उद्वापेभ्यः
पञ्चमीउद्वापात् / उद्वापाद्उद्वापाभ्याम्उद्वापेभ्यः
षष्ठीउद्वापस्यउद्वापयोःउद्वापानाम्
सप्तमीउद्वापेउद्वापयोःउद्वापेषु
सम्बोधनहे उद्वापहे उद्वापौहे उद्वापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्वाप
उद्वाप
udvāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्वाप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खेती फसल । विशेष—चंद्रगुप्त से समय में राज्य का यह नियम था कि यदि कृषक खेती न करे तो उनको राज्यकर इकट्ठा करनेवाले समाहर्ता के करिदे बाध्य करते थे कि वे गरमी की फसल तैयार करें ।
२. दूर करना । हटाना । फेकना (को॰) ।
३. मुंडन कराना (को॰) ।
४. ऊपर उठाना या खींचना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-वाप m. the act of throwing out, removing Comm. on Nyāyam.
ejection, KātyŚr.; Kauś.
(in logic) nonexistence of a consequent resulting from the absence of an antecedent, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (191,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्वापः 1 Ejection, throwing out. --2 Shaving. --3 (In logic) Nonexistence of a subsequent consequent on the absence of an antecedent (Wilson). --4 Rooting up. --5 Raising, elevating.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0311-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वाप पु० उद् + वप--भावे घञ् । १ उन्मूलने २ उद्धरणे । ३ श्रूयमाण परिपरित्यागे पश्चात् “आवापोद्वापाभ्याम्” मुक्ता० । कर्म्मणि घञ् । उद्वाप्य सञ्चीयमाने ४ भस्मादौ । “कपालानि भस्मोद्वापे कुर्य्यात्” कात्या० ५, २, ६, भस्मोद्वापशब्देन प्रत्यहं गार्हपत्यादिखरेभ्यो भस्मोद्धृत्य यो राशिः क्रियते सौच्यते कर्क्वः” । णिच्--भावे अच् । ५ मुण्डने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1185,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्वापउद्वाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + वप् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्वाप 📚 ➤ उगलना, बहर फेंकना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्वाप 📚खेती फसल । विशेष—चंद्रगुप्त से समय में राज्य का यह नियम था कि यदि कृषक…🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उद्वाप: उद्+वप्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬