🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उनाना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उ-+नाना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नाना

अर्थ: अनेक स्थानों पर, विभिन्न रीति से, विविध प्रकार से, तरह-तरह से

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाना
नाना
nānā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'नाना' — अनेक, दोनों (बिना) (3.3.262)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाना १ वि॰ [सं॰]
१. अनेक प्रकार के । बहुत तरह के । विविध ।
२. अनेक । बहुत ।
नाना २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] [स्त्री॰ नानी] माता का पिता । माँ का बाप । मातामह । उ॰—सो लंका तव नाना केरी । बसे आप मम पितहि खदेरी ।—विश्राम(शब्द॰) ।
नाना † ३ क्रि॰ स॰ [सं॰ नमन]
१. झुकाना । नम्र करना । उ॰—(क) बुद्धि जो गई आव बोराई । गरब गए तरहीं सिर नाई ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) इंद्र डरै नित नावहि माथा ।—सुर (शब्द॰) ।
२. नीचा करना ।
३. डालना । फेंकना ।
४. घुसाना । प्रविष्ट करना । संयो॰क्रि॰—देना ।—लेना ।
नाना ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰] पुदीना । यौ॰—अर्कनान = सिरके के साथ भबके में उतारा हुआ पुदीने का अर्क ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
2. नाना (see नान) f. coin (= = नाणक), Hcat.
1. नाना ind. (Pāṇ. v, 2, 27; g. स्वरादि) differently, variously, distinctly, separately, (often used as an adj. = various, different, distinct from [with instr., e.g. विश्वं न नाना शम्भुना, ‘the Universe is not distinct from Ś˚’, Vop.; rarely mfn., e.g. नारीषु नानासु, Pañcar.] esp. in comp.; cf. below), RV. &c. &c.
= विना, without (with instr. abl. or acc.), Pāṇ. ii, 3, 32.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (535,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाना ind. 1 In different places, in different ways, manifoldly, variously. --2 Distinctly, separately. --3 Without (= विना); (with acc., instr. or abl.); नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा Vop.; (विश्वं) न नाना शंभुनां रामात् वर्षेणाधोक्षजोवंरः ibid. --4 (Used as an adjective at the beginning of comp.) Manifold, various, sundry, different, diverse; नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bh. 2. 46; Bg. 1. 9, Ms. 9. 148. --Comp. --अत्यय a. of different kinds, manifold, diverse. --अर्थ a. {1} having different aims or objects. {2} having different meanings, homonymous (as a word). --आत्मवादिन् a. maintaining the Sāṃkhya doctrine that each individual has a soul distinct from the universal spirit. --कारं ind. having done variously. --ग्रहः taking separately. --जातीय a. of diverse kinds or sorts. --ध्वनिः a musical instrument producing more than one sound. --रस a. of different or varying tastes; M. 1. 4. --रूप a. of different forms, diverse, multiform, various. --वर्ण a. of different colours. --विध a. of various sorts, diverse, manifold. --विधं ind. in various ways. --वीर्य a. having manifold energy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाना अव्य० न + नाञ् । २ विनार्थे “नाना नारीर्निष्फला लोक यात्रा” न नाना शम्भुना रामात्” मुग्धबोधम् । २ अने- कार्थे “नानाविध देहभृतां समाजम्” “मृत्योः स नृत्युमाप्नोति यैह नानेव पश्यति” श्रुतिः “बह्वोषु चेकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत” । “प्रकाशरक्षका- स्त्रेषां नानापण्योपजीविनाम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4031,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाना, व्य, (न + “विनञ्भ्यां नानाञौ न सह ।” ५ । २ । २७ । इति नाञ्प्रत्ययः ।) अने- कार्थम् । (यथा, मनुः । ९ । १४८ । “बह्वीषु चैकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत ॥”) उभयार्थम् । विनार्थम् । इति मेदिनी । ने, ४५ ॥ (यथा, मुग्धबोधे । “न नाना शम्भुना रामात् वर्षेणाघोऽक्षजोवरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-859-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाना" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उ-नानासमास: उ + नाना तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उनाना 📚उ 📚नाना ➤ उ (शिव का नाम) + नाना (अनेक स्थानों पर, विभिन्न रीति से, विविध प्रकार से, तरह-तरह …)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाना 📚अनेक प्रकार के । बहुत तरह के । विविध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उनाना = उ + नाना तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें