🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:24:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाना
nānā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'नाना' — अनेक, दोनों (बिना) (3.3.262)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाना १ वि॰ [सं॰]
१. अनेक प्रकार के । बहुत तरह के । विविध ।
२. अनेक । बहुत ।
नाना २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] [स्त्री॰ नानी] माता का पिता । माँ का बाप । मातामह । उ॰—सो लंका तव नाना केरी । बसे आप मम पितहि खदेरी ।—विश्राम(शब्द॰) ।
नाना † ३ क्रि॰ स॰ [सं॰ नमन]
१. झुकाना । नम्र करना । उ॰—(क) बुद्धि जो गई आव बोराई । गरब गए तरहीं सिर नाई ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) इंद्र डरै नित नावहि माथा ।—सुर (शब्द॰) ।
२. नीचा करना ।
३. डालना । फेंकना ।
४. घुसाना । प्रविष्ट करना । संयो॰क्रि॰—देना ।—लेना ।
नाना ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰] पुदीना । यौ॰—अर्कनान = सिरके के साथ भबके में उतारा हुआ पुदीने का अर्क ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
2. नाना (see नान) f. coin (= = नाणक), Hcat.
1. नाना ind. (Pāṇ. v, 2, 27; g. स्वरादि) differently, variously, distinctly, separately, (often used as an adj. = various, different, distinct from [with instr., e.g. विश्वं न नाना शम्भुना, ‘the Universe is not distinct from Ś˚’, Vop.; rarely mfn., e.g. नारीषु नानासु, Pañcar.] esp. in comp.; cf. below), RV. &c. &c.
= विना, without (with instr. abl. or acc.), Pāṇ. ii, 3, 32.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (535,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाना ind. 1 In different places, in different ways, manifoldly, variously. --2 Distinctly, separately. --3 Without (= विना); (with acc., instr. or abl.); नाना नारीं निष्फला लोकयात्रा Vop.; (विश्वं) न नाना शंभुनां रामात् वर्षेणाधोक्षजोवंरः ibid. --4 (Used as an adjective at the beginning of comp.) Manifold, various, sundry, different, diverse; नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः Bh. 2. 46; Bg. 1. 9, Ms. 9. 148. --Comp. --अत्यय a. of different kinds, manifold, diverse. --अर्थ a. {1} having different aims or objects. {2} having different meanings, homonymous (as a word). --आत्मवादिन् a. maintaining the Sāṃkhya doctrine that each individual has a soul distinct from the universal spirit. --कारं ind. having done variously. --ग्रहः taking separately. --जातीय a. of diverse kinds or sorts. --ध्वनिः a musical instrument producing more than one sound. --रस a. of different or varying tastes; M. 1. 4. --रूप a. of different forms, diverse, multiform, various. --वर्ण a. of different colours. --विध a. of various sorts, diverse, manifold. --विधं ind. in various ways. --वीर्य a. having manifold energy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाना अव्य० न + नाञ् । २ विनार्थे “नाना नारीर्निष्फला लोक यात्रा” न नाना शम्भुना रामात्” मुग्धबोधम् । २ अने- कार्थे “नानाविध देहभृतां समाजम्” “मृत्योः स नृत्युमाप्नोति यैह नानेव पश्यति” श्रुतिः “बह्वोषु चेकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत” । “प्रकाशरक्षका- स्त्रेषां नानापण्योपजीविनाम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4031,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाना, व्य, (न + “विनञ्भ्यां नानाञौ न सह ।” ५ । २ । २७ । इति नाञ्प्रत्ययः ।) अने- कार्थम् । (यथा, मनुः । ९ । १४८ । “बह्वीषु चैकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत ॥”) उभयार्थम् । विनार्थम् । इति मेदिनी । ने, ४५ ॥ (यथा, मुग्धबोधे । “न नाना शम्भुना रामात् वर्षेणाघोऽक्षजोवरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-859-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाना" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें