🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पृथक्
pṛthak
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृथक् वि॰ [सं॰ पृथक्, पृथग्] भिन्न । अलग । जुदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथक् ind. (√ पृथ् or प्रथ् + अञ्च्) widely apart, separately, differently, singly, severally, one by one (often repeated), RV. &c. &c.
(as a prep. with gen. or instr.; cf. Pāṇ. ii, 3, 32) apart or separately or differently from, L.
(with abl.) without, Prab.
except, save, Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (645,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथक् ind. 1 Severally, separately, singly; शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् Bg. 1. 18; Ms. 3. 26; 7. 57. --2 Different, separate, distinct; Bg. 5. 4; 13. 4; रचिता पृथगर्थता गिरां Ki. 2. 27. --3 Apart, aside. alone; V. 4. 20. --4 Apart from, except, with the exception of, without; (with acc., instr., or abl.); पृथग्रामेण-रामात्-रामं वा Sk.; Bk. 8. 109. (पृथक् कृ 1 to separate, divide, sever, analyse. --2 to keep off, avert.). --Comp. --आत्मता {1} severalty, separateness. {2} distinction, difference. {3} discrimination, judgment. --आत्मन a. distinct, separate. --आत्मिका individual existence, individuality. --करणं, --क्रिया {1} separating, distinguishing. {2} analysing. --कुल a. belonging to a different family. --क्षत्राः (m. pl.) children of one father by different [] wives, or by wives of different classes. --चर a. going alone or separately. --जनः {1} a low man, an unenlightened, vulgar man, the mob, low people; न पृथग्जनच्छुवो वशं वशिनामुतम गंतुमर्हसि R. 8. 90; Ki. 14. 24. {2} a fool, a blockhead, an ignorant man; Śi. 16. 9. {3} a wicked man, sinner. --पिंडः a distant relation who offers the funeral rice-ball separately and not together with other relations. --भावः separateness, individuality; (so पृथक्त्वं). --रूप a. of different shapes or kinds. --विध a. of different kinds, diverse, various. --शय्या sleeping apart. --स्यितिः f. separate existence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0718-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृथक् अव्य० पृथ--वा० ककि । १ भिन्ने २ नानारूपे ३ विनार्थे च । अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4413,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृथक्, व्य, (प्रथयतीति । प्रथ विक्षेपे + “प्रथः कित् सम्प्रसारणञ्च ।” उणा० १ । १३६ । इति अजिः कित् सम्प्रसारणञ्च धातोः ।) भिन्नम् । तत्- पर्य्यायः । विना २ अन्तरेण ३ ऋते ४ हिरुक् ५ नाना ६ वर्ज्जनम् ७ । इत्यमरः । ३ । ४ । ३ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १४ । ६६ । “तेषामेतैः सितैः शास्त्रैर्मुहुर्विलपतां त्वचः । पृथक् कुर्व्वन्ति वै याम्याः शरीरादति- दारुणाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-225-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृथक्" आता है (34)
भिन्न अलग । पृथक् । जुदा । जैसे,—ये दोनों बातें एक दूसरी से भिन्न हैंअसंश्लिष्ट जो मिला हुआ न हो । पृथक् । अलगअनन्वित असंबद्ध । पृथक् । बिलगप्रविरल जो बहुत बडे अंतराल के कारण अलग हो गया हो । अलग । पृथक्विसंयुक्त असंयुक्त । पृथक्अलग जुदा । पृथक् । न्यारा । भिन्न । अलहदाओलग दूर । पृथक् । अलगजुदा पृथक् । अलग । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰— जुदा करना = नौकरी से छुड…बिभग पु वि॰ अलग । पृथक् । जुदाबिलग अलग । पृथक् । जुदाबोहर पु वि॰ अलग । पृथक्अलहदा जुदा । अलग । पृथक्निरार † वि॰ अलग । पृथक् । जुदाअमिलित न मिला हुया । पृथक् । जुदाविपृक् अलग । जुदा । पृथक्विश्लेषी वियुक्त । पृथक्अतीत गत । व्यतीत । बीता हुआ । गुजरा हुआ । भूतअवरत जो रत न हो । विरत । निवृत्तअंतरा मध्य । वीचअसंबद्ध जो मिला न हो । जो मेल में न होविभिन्न छिदा हुआ । बँटा हुआ । काटकर अलग किया हुआअवच्छिन्न जिसका किसी अवच्छेदक पदार्थ से अवच्छेद किया गया हो । अलग किया हुआ । पृथ…असंग बिना साथ का । अकेला । एकाकीएकांत (सं॰ एकान्त)प्रगत आगे गया हुआ । गतविजिता निर्णायकबेहर अचर । स्थावरअजूरा पु ^१ वि॰निराल पु वि॰बेहरा एक प्रकार की घास जिसे चौपाये बहुत पसंद करते हैं । (बुंदेल॰)न्यारा जो पास न हो । दूरन्यारे पास नहीं । दूर । जेसे,—उससे न्यारे रहोविशेषी जिसमें कोई विशेष बात हो । विशेषतायुक्तमुबर्रा बरी किया हुआ । मुक्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें