🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:16:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भिन्न
bhinna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(दो में से) एक/दूसरा — अन्यतर, एक, त्व, अन्य, इतर — ये 'भिन्न' अर्थ वा (3.1.81)
फाड़ा/तोड़ा (3.1.99) दारित · भेदित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भिन्न १ वि॰ [सं॰]
१. अलग । पृथक् । जुदा । जैसे,—ये दोनों बातें एक दूसरी से भिन्न हैं ।
२. कटा हुआ । छिन्न (को॰) ।
३. प्रस्फुटित । विकसित (को॰) ।
४. अस्तव्यस्त । इतस्ततः (को॰) ।
५. परिवर्तित ।
६. शिथिलीकृत । ठीला किया हुआ (को॰) ।
७. मिश्रित । एक में मिला जुला (को॰) ।
७. खड़ा या उठा हुआ । जैसे, रोआँ (को॰) ।
८. इतर । दूसरा । अन्य । जैसे,—इस से भिन्न और कोई कारण हो ही नहीं सकता ।
भिन्न २ संज्ञा पुं॰
१. नीलम का एक दोष जिसके कारण पहननेवाले को पति, पुत्रादि का शोक प्राप्त होना माना जाता है ।
२. वह संख्या जो इकाई से कुछ कम हो । (गणित) ।
३. पुष्प । कुसुम (को॰) ।
४. किसी तेज धारवाले शस्त्र आदि से शरीर के किसी भाग का कट जाना । (वैद्यक) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिन्न mfn. split, broken, shattered, pierced, destroyed, RV. &c. &c.
leaky (as a ship), MBh.
broken through, transgressed, violated, Mn.; MBh. &c.
divided into parts, anything less than a whole, Yājñ.; Kāv. &c.
opened, expanded, blown, MBh.; Kāv. &c.
detached, disjoined, loosened, ib.
interrupted, disturbed, Bhartṛ.
disclosed, betrayed, R.
disunited, set at variance, MBh.
seduced, bribed, Kām.; Hit.
changed, altered, Yājñ.; Suśr.
distinct, different from or other than (abl. or comp.), GṛŚrS.; Kāv. &c.
deviating, abnormal, irregular, Kāv.
mixed or mingled with (instr. or comp.), ib.
cleaving to (loc. or comp.), ib.
= भिन्न-करट, MBh. i, 7006
भिन्न m. (in arithm.) a fraction, Līlāv.
भिन्न n. a fragment, bit, portion, W.
a wound from a pointed weapon, a stab, Suśr.
a partic. mode of fighting, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (757,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिन्न p. p. [भिद्-क्त] 1 Broken, torn, split, rent. --2 Divided, separated. --3 Detached, disunited, disjoined. --4 Expanded, blown, opened. --5 Different from, other than (with abl.); तस्मादयं भिन्नः. --6 Different, varied. --7 Loosened. --8 Mingled, mixed, blended. --9 Deviating from. --10 Changed. --11 Furious, in rut. --12 Without, deprived of. (See भिद्). --न्नः A defect or flaw in a gem. --न्नं 1 A bit, fragment, part. --2 A blossom. --3 A wound, stab. --4 A fraction. --Comp. --अंजनं a kind of mixed collyrium, made of many pounded ingredients; प्रयांति… भिन्नांजनवर्णतां घनाः Śi. 12. 68; Me. 59; Rs. 3. 5. --अर्थ a. clear, evident, intelligible; स्फुटभिन्नार्थमुदाहरद्वचः Śi. 16. 1. --(र्थं) ind. clearly, distinctly, unenigmatically; न खल्ववगच्छामि भिन्नार्थमभिधीयतां Ś. 2. --उदरः ‘born of a different womb or mother, a halfbrother. --कट a. furious, in rut; R. 4. 83. --करटः an elephant in rut [] (from whose temples ichor exudes). --कूट a. deprived of a leader (as an army). --क्रम a. out of order, disordered. --गति a. {1} going with broken steps. {2} going quickly. --गर्भ a. broken up (in the centre), disorganized. --गुणनं multiplication of fractions. --घनः the cube of a fraction. --दर्शिन् a. making or seeing a difference, partial. --देशं a. belonging to different places; Ś. 2. 17. --देह a. wounded. --नौ a. ship-wrecked. --परिकर्मन् n. any one of the arithmetical operations with fractions. --प्रकार a. of a different kind or sort. --भाजनं a potsherd. --मर्मन् a. wounded in vital parts, mortally wounded. --मर्याद a. {1} one who has transgressed the due limits, disrespectful; आस्तातापवादुभिन्नमर्याद U. 5. {2} unrestrained, uncontrolled. --रुचि a. having different tastes; भिन्नरुचिर्हि लोकः R. 6. 30. --लिंगं, --वचनं incongruity of gender or number in a composition; see K. P. 10. --वर्गः the square of a fraction. --वर्चस्, --वर्चस्क a. voiding excrement. --वर्ण a. {1} discoloured, pale. {2} of a different caste or tribe. --वृत्त a. {1} leading a bad life, abandoned. {2} containing a metrical fault. --वृत्ति a. {1} leading a bad life, following evil courses. {2} having different feelings or tastes or emotions. {3} having different occupations. --व्यवकलितं subtraction of fractions. --संहति a. disunited, dissolved. --संकलनं, --संकलितं addition of fractions. --स्वर a. {1} having a changed voice, faltering. {2} discordant. --हृदय a. pierced through the heart; R. 11. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0817-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिन्न त्रि० भिद--क्त । १ विदारिते अमरः २ सङ्गते ३ अन्यार्थे ४ प्रस्फुटिते च मेदि० । ५ रोगभेदे न० । “शक्तिकुन्तेषु- खड्गाग्रविषाणैराशयी हतः । यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि- भिन्नमित्यभिधीयते” भावप्र० । आशयः कोष्ठः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4671,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिन्नः, त्रि, (भिद्यते स्मेति । भिद् + क्तः ।) भेद- विशिष्टः । भाङ्गा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । दारितः २ । भेदितः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । १०० ॥ विदारितः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । भविष्यपर्व्वणि । ५३ । १६ । “भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धं प्रविद्धं बहुनिःसृतम् । आकरं विकरं भिन्नं निर्मर्यादममानुषम् ॥”) [] सङ्गतः । अन्यः । फुल्लः । इति मेदिनी । ने, १४ ॥ क्षतरोगविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “शक्तिकुन्तेषु खड्गाग्रविषाणैराशयो हतः । यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्धि भिन्नमित्यभिधीयते ॥” आशयः कोष्ठः । तस्यौषधं यथा, -- “छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे क्षते वासृगतिस्रवेत् । रक्तक्षयात्तत्र रुजः करोति पवनो भृशम् ॥ स्नेहपानपरीषेकलेपांस्तत्रोपनाहनम् । कुर्व्वीत स्नेहवस्तिञ्च मारुतघ्नौषधैर्भिषक् ॥ खड्गादिच्छिन्नगात्रस्य तत्कालं पूरितो व्रणः । गाङ्गेरुकीमूलरसैः सद्यः स्याद्गतवेदनः ॥ कषायमधुराः शीताः क्रियाः सर्व्वाः प्रयोजयेत् । सद्यो ब्रणानां सप्ताहात् पश्चात् पूर्व्वोक्त- माचरेत् ॥ आमाशयस्थे रुधिरे विदध्याद्वमनं नरः । तस्मिन् पक्वाशयस्थे तु गृह्णीयात् सविरेचनम् ॥ क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्राश्मभिदा कृतः । हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तः कोष्टस्थं स्रावयेदसृक् ॥ यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन च । भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम् ॥ जातीनिम्बपठोलपत्रकटुकादार्व्वीनिशाशारिवा मञ्जिष्ठाभयतिक्ततुत्थमधुकैर्नक्ताह्वबीजैः समैः । सर्पिःसिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्म्माश्रिताः स्राविणो गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतिकाः शुध्यन्ति रोहन्ति च ॥ वृद्धवैद्योपदेशेन पारम्पर्य्योपदेशतः । जातीघृते तु संसिद्धे क्षेप्तव्यं सिक्थकं बुधैः ॥” जात्यादिघृतम् । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ (अथोपाङ्गचिकित्सा । “छिन्नं भिन्नं तथा भग्नं क्षतं पिच्छितमेवच ॥ दग्धन्तेषां प्रतीकारः प्रोक्तश्चोपाङ्गसंज्ञकः ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-512-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भिन्न" आता है (25)
अन्य दूसरा । और कोई । भिन्न । गैर । परायापृथक् भिन्न । अलग । जुदाअन्यतर दूसरा । भिन्न । दो में से एकव्यतिरिक्त भिन्न । अलगअनीदृश भिन्न । जो एक से न हों । जिनमें समानता न होअलग जुदा । पृथक् । न्यारा । भिन्न । अलहदाअरगट पु वि॰ पृथक् । अलग । निराला । भिन्ननिनारा अलग । जुदा । भिन्न । न्यारामुख्तलिफ भिन्न । अलग । पृथकमुस्तशना अलग किया हुआ । छाँटा हुआ । भिन्नपृथगात्मा पृथक् । भिन्न । विशिष्टअपर जो पर न हो । पहला । पूर्व कागमक जानेवालाविलक्षण अनूठा । अपूर्व । जैसे,— नोखे की नाउन बाँस की नहरन (स्त्रियाँ)दुर्वर्ण बुरा अक्षरव्यवेत पृथक्कृत । अलग किया हुआऔर एक संयोजक शब्द । दो शब्दों या वाक्यों को जोड़नेवाला शब्द । जैसे, —(क) …अबरन पु जिसका वर्णन न हो सके । अकथनीयजुदा पृथक् । अलग । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰— जुदा करना = नौकरी से छुड…बेहर अचर । स्थावरअनमिल पु वि॰खारिज बाहर किया हुआ । निकाला हुआ । बहिष्कृतबेहरा एक प्रकार की घास जिसे चौपाये बहुत पसंद करते हैं । (बुंदेल॰)न्यारा जो पास न हो । दूरव्यतिरेकी वह जो किसी को अतिक्र- मण करके जाता हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें