🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:08:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपर
apara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पिछले दिन आदि के अर्थ में 'पूर्व', 'उत्तर', 'अपर' से — (3.4.20) पूर्व · उत्तर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपर १ वि॰ [सं॰]
१. जो पर न हो । पहला । पूर्व का ।
२. पिछला । जिससे कोई पर न हो ।
३. अन्य । दूसरा । भिन्न । और । उ॰— अपर नाम उड़ुगण बिमल,बसे भक्त उर व्योम ।— भक्तमाल (श्री॰) पृ॰ ४९८ ।
४. जिससे बढ़कर या बराबर का अन्य न हो (को॰) ।
५. जो दूसरा या पराया न हो । स्व- पक्षीय । अपना । उ॰—को गिनै अपर पर को गिनै । लोह छोह छक्के बरन ।—पृ॰ रा॰ ३३ ।२६ ।
६. अश्रेष्ठ । जो पर अर्थात् श्रेष्ठ न हो । निकृष्ट । साधारण (को॰) ।
७. पश्चिमी । पश्चिम दिशा का (को॰) ।
८. दूर का । दूरवर्ती । जो पास न हो (को॰) ।
अपर २ संज्ञा पुं॰
१. हाथी का पिछला भाग, जंघा, पैर आदि ।
२. रिपु । शात्रु ।
३. न्यायशास्त्र में सामान्य के दो भेदे में से एक ।
४. भविष्यत् काल या उस काल में किया जानेवाला कार्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-पर mfn. having nothing beyond or after, having no rival or superior.
2. अपर mf(आ)n. (fr. अप), posterior, later, latter (opposed to पूर्व; often in comp.)
following
western
inferior, lower (opposed to पर)
other, another (opposed to स्व)
different (with abl.)
being in the west of
distant, opposite. Sometimes अपर is used as a conjunction to connect words or sentences, e.g. अपरं-च, moreover
अपर (अस्), m. the hind foot of an elephant, Śiś.
अपर also (ए), m. pl. others (= अन्ये, used to indicate a various reading), Hāla, Sch.
अपर (अम्)/ [RV. vi, 33, 5], n. the future, RV.; ŚBr.
अपर [cf. Goth. and Old Germ. afar, and the Mod. Germ. aber, in such words as Aber-mal, Aber-witz].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (50,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपर a. (treated as a pronoun in some senses) 1 Having nothing higher or superior, unrivalled, matchless; without a rival or second (नास्ति परो [] यस्मात्); स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सामे Ś. 2. 9; cf. अनुत्तम, अनुत्तर. --2 [न पृणाति संतोषयति पॄ-अच्] (a) Another, other (used as adj. or subst.). (b) More, additional; Ms. 11. 5. (c) Second, another Pt. 4. 37; खं केशवोऽपर इवाक्रमितुं प्रवृत्तः Mk. 5. 2 like another (rival) Keśava. (d) Different; other; अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे Ms. 1. 85; Ks. 26. 235; Pt. 4. 6 (with gen). (e) Ordinay, of the middle sort (मध्यम); परितप्तोप्यपरः सुसंवृतिः Śi. 16. 23. --3 Belonging to another, not one's own (opp. स्व); यदि स्वाश्चापराश्चैव विंदेरन् योषितो द्विजाः Ms. 9. 85 of another caste. --4 Hinder, posterior, latter, later, (in time or space) (opp. पूर्व); the last; पूर्वासंध्यां जपंस्तिष्ठेत्स्वकाले चापरां चिरं Ms. 4. 93; रात्रेरपरः कालः Nir.; oft. used as first member of a genitive Tatpuruṣa comp. meaning ‘the hind part,’ ‘latter part or half’; ˚पक्षः the latter half of a month; ˚हेमंतः latter half of winter; ˚कायः hind part of the body &c.; ˚वर्षा ˚शरद् latter part of the rains, autumn &c. --5 Following, the next. --6 Western; पयसि प्रपित्सुरपरांबुनिधेः Śi. 9. 1, Ku. 1. 1; Mu. 4. 21. --7 Inferior, lower (निकृष्टः); अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे परां Bg. 7. 5. --8 (In Nyāya) Nonextensive, not covering too much, one of the two kinds of सामान्य, see Bhāṣā P. 8. (परं = अधिकवृत्ति) higher, अपरं = न्यूनवृत्ति lower, or अधिकदेशवृत्तित्वं परं, अल्पदेशवृत्तित्वं अपरं Muktā. --9 Distant; opposite. When अपर is used in the singular as a correlative to एक the one, former, it means the other, the latter; एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान् सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् R. 5. 60; when used in pl. it means ‘others’, ‘and others’, and the words generally used as its correlatives are एके, केचित् -काश्चित् &c., अपरे, अन्ये; केचिद्रक्तपटीकृताश्च जाटिलाः कापालिकाश्चापरे Pt. 4. 34; एके समूहुर्बलरेणुसंहतिं शिरोभिराज्ञामपरे महीभृतः Śi. 12. 45 some-others; शाखिनः केचिदध्यष्ठुर्न्यमांक्षुरपरेंबुधौ । अन्ये त्वलंघिषुः शैलान् गुहास्क्न्ये न्येलषत ॥ केचिदासिषत स्तब्धा भयात्केचिदघूर्णिषुः । उदतारिषुरंभोधिं वानराः सेतुनापरे Bk. 15. 31-33. --रः 1 The hind foot of an elephant; बद्धापराणि परितो निगडान्यलावीत् Śi. 5. 48 (Malli. चरमपादाग्राणि). --2 An enemy (न पृणाति संतोषयाति). --रा [] 1 Western direction, the west. --2 The hind part of an elephant. --3 Sacred learning, learning the four Vedas with the 6 Aṅgas. --4 The womb; the outer skin of the embryo. --5 Suppressed menstruation in pregnancy. --री Ved. The future, future times; अतापरीभ्योमघवा विजिग्ये Rv. 1. 32. 13. --रं 1 The future, any thing to be done in future (कार्य); तदेतद्ब्रह्मापूर्वमपरमनंतं Bṛ. Ār. Up. (नास्ति अपरं कार्यं यस्य). --2 The hind quarter of an elephant. --रं adv. Again, moreover, in future, for the future; अपरंच moreover; अपरेण behind, west of, to the west of (with gen. or acc.). [cf. Goth. afar; Germ. aber, as in aberglauben]. --Comp. --अग्नि (अग्नी dual) {1} the southern and western fires (दक्षिण and गार्हपत्य). {2} the last fire i. e. used at the funeral ceremony (˚ग्निः). --अंगं one of the 8 divisions of गुणीभूतव्यंग्य (the second kind of काव्य) mentioned in K. P. 5. In this the व्यंग्य or suggested sense is subordinate to something else; अगूढमपरस्यांगं; अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अंगं रसादि अनुरणनरूपं वा; e. g. अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीविविस्रंसनः करः, where शृंगार is subordinate to करुण. --अंत a. living at the western borders. --(तः) {1} the western border or extremity, the extreme end or term; the western shore. {2} (pl.) the country or inhabitants of the western-borders near the Sahya mountain; अपरांतजयोद्यतैः ( अनीकैः) R. 4. 53 western people. {3} the kings of this country. {4} death, ˚ज्ञानं anticipation of one's end. {5} the hind foot of an elephant; मृदुचलदपरांतोदीरितांदूनिनादं Śi. 11. 7; 18. 32. --अंतकः {1} = ˚अंतः pl. {2} N. of a song; Y. 3. 113; ˚अंतिका N. of a metre consisting of 64 mātrās. --अपराः, --रे, --राणि another and another, several, various. --अर्धं the latter or second half. --अह्णः [fr. अहन् changed to अह्न, P. II. 4. 29, V. 4. 88] the latter part of the day, the afternoon, closing or last watch of the day; Ms. 3. 278; Śi. 9. 4; ˚तन, ˚ह्नेतन belonging to this time; ˚कृतं P. II. 1. 45. --इतरा the east. --कान्यकुब्ज a. situated in or belonging to the western part of Kānyakubja. --कालः later period. --गोदानं (also गोडनि or गोडानि) N. [] of a country to the west of Mahāmeru (according to Buddhistic ideas). --ज a. born later or at the end of the world. --(जः) the destroying fire. --जनः an inhabitant of the west, the western people. --दक्षिणं ind. in the southwest (belonging to the तिष्ठद्रु class). --पक्षः {1} the second or dark half of the month. {2} the other or opposite side; a defendant (in law). --पंचालाः the western Pañcālas. --पर a. one and the other, several, various; अपरपराः सार्थाः गच्छंति P. VI. 1. 144 Sk. several caravans go; (अपरे च परे च सकृदेव गच्छंति). --पाणिनीयाः the pupils of Pāṇini living in the west. --प्रणेय a. easily led or influenced by others, docile, tractable. --भावः {1} being another or different, difference. {2} succession, continuation. --रात्रः [अपरं रात्रेः] the latter or closing part of night, the last watch of night (P. V. 4. 8
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपर न० न पूर्य्यते यतः पृ--अपादाने, अप् । गजस्य पश्चा- द्भागे । “बद्धापराणि परितो निगडान्यलावोदिति” माघः । परितो बद्धः अपरः पश्चिमग्रादोयैरिति मल्लि० । न पृणाति सन्तोषयति पृ--अच् । शत्रौ, भिन्ने त्रि० । “अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे” इति मनुः “तमा समुद्रा- दपरे परे नृपाः” नैष० पश्चिमायां दिशि स्त्री “अपर- दिग्गणिकेति” माघः परकालवृत्तौ त्रि० । “पूर्व्वां सन्ध्यां जपन् तिष्ठेत् स्वकाले चापरां चिरमिति” मनुः । पश्चाद्वृत्तौ त्रि० “पूर्व्वापरौ तोयनिधी वगाह्य” कुमा० । ऋग्वेदादिविद्यायां स्त्री । “द्वेविद्ये विदितव्ये इति हस्म ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति” ऋ० भा० धृना श्रुतिः । अस्य च कालदेशादिनियमे सर्व्वनाम- कार्य्यम् । तत्र “पूर्व्वादिभ्यो नवभ्यो वा इति” पा० वा तत्- कर्म । अपरत्वञ्च दैशिकं कालिकं च द्विविधं, तत्र स्वापेक्षया उदयाचलविप्रकृष्टत्वम् दैशिकमपरत्वम् स्वापेक्षयाधिक- सूर्य्यस्पन्दनवत्त्वं कालिकम् । उक्तोदाहृतौ दैशिकम् कालिकन्तु । “अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वत” इति गीता । अल्पदेशवृत्तिरूपे व्याप्ये त्रि० “सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परञ्चापरमेव च । व्यापकत्वात् परापि स्यात् व्याप्यत्वादपरापि च” भाषा० । द्रव्यत्वादेः [] घटत्वाद्यपेक्षया अधिकदेशवृत्तित्वात् परत्वं सत्तापेक्षया- अल्पदेशवृत्तित्वात् अपरत्वमिति मुक्ता० । “द्रव्यत्वादिक जातिस्तु परापरतयोच्यते” इति भाषा० । “स्वायम्भुवस्य च मनो षड्वंश्या मनवोऽपरे” इति अपरकालिका भिन्ना वा इत्यर्थः । निकृष्टे । “भूमिरापोऽनलो वायुः स्वं मनोबुद्धिरेव च अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा अपरेवमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे परामिति” गीता । तत्र भूम्यादीनामितरपदार्थ्यकृतित्वेऽपि जडत्वात् संहत्य कारि- त्वात् स्वयमसमर्थत्वेन जीवस्य भोगाद्यर्थमेव प्रवृत्ति- मत्त्वाच्च निकृष्टत्वम् । जीवस्य तु तदपेक्षया परत्वम् ॥ उत्तरकालिकत्वात् तद्धिकारलक्षणे कार्य्ये “तदेतद्- ब्रह्माऽपूर्व्वमनपरमनन्तमिति” वृह० उप० । नास्ति अपरं कार्य्यं यस्येति भा० । वस्तुतः स्वरूपप्रच्यवाभावेन कूटस्थस्य न कार्य्यकारित्वमत एव “न कर्त्तृत्वं न कर्म्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव इति” गीतायाम् तस्याकर्त्तृत्वमुक्तं कर्त्तृत्वन्तु अज्ञानोप- हितेश्वरस्येति न विरोधः । समुदायिनः शेषभागे “अपर- रात्रः अपराह्णः एकदेशि स० । अस्य पूर्व्वपदस्थस्य पश्चादेशः पश्चार्द्धम् न० शेषार्द्धे । अपरस्मिन् भवः डिमच् पश्चिमः शेषभवे । प्रथमापञ्चम्यादिदेशकालवृत्ते रपर- शब्दात् प्रथमाद्यर्थे अति । पश्चात् । अधिकमधःशब्दे दृश्यम् । अस्य दिग्वाचकत्वात् तेन समासे देशवाचिनः णिदादि तद्धिते उत्तरपदस्यैव वृद्धिः अपरपाञ्चालक इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0230-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपरं, क्ली, (न पूर्य्यते, पृ + अप् ततो नञ्- समासः ।) हस्तिपश्चाद्भागः । गजान्त्यजङ्घादि- भागः । इति मेदिनी ॥
अपरः, त्रि, (न पृणाति प्रीणयति, पॄ + पचाद्यच, ततो नञ्समासः ।) अन्यः । इतरः । अर्ब्बाचीनः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-064-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें