🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:36:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पृथक्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पृथक्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पृथक्

अर्थ: अलग-अलग, जुदा-जुदा, एक एक करके

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पृथक्
पृथक्
pṛthak
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृथक् वि॰ [सं॰ पृथक्, पृथग्] भिन्न । अलग । जुदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथक् ind. (√ पृथ् or प्रथ् + अञ्च्) widely apart, separately, differently, singly, severally, one by one (often repeated), RV. &c. &c.
(as a prep. with gen. or instr.; cf. Pāṇ. ii, 3, 32) apart or separately or differently from, L.
(with abl.) without, Prab.
except, save, Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (645,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथक् ind. 1 Severally, separately, singly; शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् Bg. 1. 18; Ms. 3. 26; 7. 57. --2 Different, separate, distinct; Bg. 5. 4; 13. 4; रचिता पृथगर्थता गिरां Ki. 2. 27. --3 Apart, aside. alone; V. 4. 20. --4 Apart from, except, with the exception of, without; (with acc., instr., or abl.); पृथग्रामेण-रामात्-रामं वा Sk.; Bk. 8. 109. (पृथक् कृ 1 to separate, divide, sever, analyse. --2 to keep off, avert.). --Comp. --आत्मता {1} severalty, separateness. {2} distinction, difference. {3} discrimination, judgment. --आत्मन a. distinct, separate. --आत्मिका individual existence, individuality. --करणं, --क्रिया {1} separating, distinguishing. {2} analysing. --कुल a. belonging to a different family. --क्षत्राः (m. pl.) children of one father by different [] wives, or by wives of different classes. --चर a. going alone or separately. --जनः {1} a low man, an unenlightened, vulgar man, the mob, low people; न पृथग्जनच्छुवो वशं वशिनामुतम गंतुमर्हसि R. 8. 90; Ki. 14. 24. {2} a fool, a blockhead, an ignorant man; Śi. 16. 9. {3} a wicked man, sinner. --पिंडः a distant relation who offers the funeral rice-ball separately and not together with other relations. --भावः separateness, individuality; (so पृथक्त्वं). --रूप a. of different shapes or kinds. --विध a. of different kinds, diverse, various. --शय्या sleeping apart. --स्यितिः f. separate existence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0718-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृथक् अव्य० पृथ--वा० ककि । १ भिन्ने २ नानारूपे ३ विनार्थे च । अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4413,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृथक्, व्य, (प्रथयतीति । प्रथ विक्षेपे + “प्रथः कित् सम्प्रसारणञ्च ।” उणा० १ । १३६ । इति अजिः कित् सम्प्रसारणञ्च धातोः ।) भिन्नम् । तत्- पर्य्यायः । विना २ अन्तरेण ३ ऋते ४ हिरुक् ५ नाना ६ वर्ज्जनम् ७ । इत्यमरः । ३ । ४ । ३ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १४ । ६६ । “तेषामेतैः सितैः शास्त्रैर्मुहुर्विलपतां त्वचः । पृथक् कुर्व्वन्ति वै याम्याः शरीरादति- दारुणाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-225-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृथक्" आता है (34)
भिन्न अलग । पृथक् । जुदा । जैसे,—ये दोनों बातें एक दूसरी से भिन्न हैंअसंश्लिष्ट जो मिला हुआ न हो । पृथक् । अलगअनन्वित असंबद्ध । पृथक् । बिलगप्रविरल जो बहुत बडे अंतराल के कारण अलग हो गया हो । अलग । पृथक्विसंयुक्त असंयुक्त । पृथक्अलग जुदा । पृथक् । न्यारा । भिन्न । अलहदाओलग दूर । पृथक् । अलगजुदा पृथक् । अलग । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰— जुदा करना = नौकरी से छुड…बिभग पु वि॰ अलग । पृथक् । जुदाबिलग अलग । पृथक् । जुदाबोहर पु वि॰ अलग । पृथक्अलहदा जुदा । अलग । पृथक्निरार † वि॰ अलग । पृथक् । जुदाअमिलित न मिला हुया । पृथक् । जुदाविपृक् अलग । जुदा । पृथक्विश्लेषी वियुक्त । पृथक्अतीत गत । व्यतीत । बीता हुआ । गुजरा हुआ । भूतअवरत जो रत न हो । विरत । निवृत्तअंतरा मध्य । वीचअसंबद्ध जो मिला न हो । जो मेल में न होविभिन्न छिदा हुआ । बँटा हुआ । काटकर अलग किया हुआअवच्छिन्न जिसका किसी अवच्छेदक पदार्थ से अवच्छेद किया गया हो । अलग किया हुआ । पृथ…असंग बिना साथ का । अकेला । एकाकीएकांत (सं॰ एकान्त)प्रगत आगे गया हुआ । गतविजिता निर्णायकबेहर अचर । स्थावरअजूरा पु ^१ वि॰निराल पु वि॰बेहरा एक प्रकार की घास जिसे चौपाये बहुत पसंद करते हैं । (बुंदेल॰)न्यारा जो पास न हो । दूरन्यारे पास नहीं । दूर । जेसे,—उससे न्यारे रहोविशेषी जिसमें कोई विशेष बात हो । विशेषतायुक्तमुबर्रा बरी किया हुआ । मुक्त

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पृथक्अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पृथक् 📚 ➤ अलग-अलग, जुदा-जुदा, एक एक करके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पृथक् 📚भिन्न । अलग । जुदा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें